رسالت عاشورا و نگرانی تحریف دو باره آن

درسیاهکل/فرهاد پردخته: قیام امام حسین (ع) عمل به امر به معروف و نهی از منکر بود تا مانع بی عفتی ها و بی ناموسی ها شود و منکرها را از جامعه پاک کند و ارزش های دینی را بر جامعه حاکم سازد. ملت ما که پرچم دار نهضت حسینی است باید با عوامل ضداسلامی مقابله کند و آمر به معروف و ناهی منکرات بوده و عظمت ایران اسلامی را به گونه ای به نمایش گذارد که الگویی برای دیگر جوامع باشد.

از نگاه شهید مطهرى حادثه عاشورا و تاریخچه آن، دو صفحه دارد؛ یک صفحه سفید و نورانى و یک صفحه تاریک، سیاه و ظلمانى.

در نگاه دوم، قهرمان حادثه یزید بن‏معاویه، عبیدالله بن زیاد، عمر سعد، شمر و امثال اینها است. وقتى این صفحه تاریک مطالعه شود فقط ظلم است، جنایت است و رثاء بشریت، که هیچ چیز غیر از گریه، زارى و مرثیه را نمى‏ طلبد اما اگر صفحه مقابل مطالعه شود قهرمان این صفحه نورانى حسین(ع) است و اهل بیت و اصحاب او. این صفحه دیگر جنایت و تراژدى نیست بلکه حماسه است، افتخار و نورانیت است، تجلى حقیقت، انسانیت و حق پرستى است.

البته هر دو صفحه این واقعه یا بى‏ نظیر است یا کم‏ نظیر و باید به هر دوى آنها پرداخت و آن را مورد تجزیه و تحلیل عبرت‏ آموز قرارداد، اما به قول آن استاد فرزانه: «چرا ما صفحه نورانى این داستان را کمتر مطالعه مى‏ کنیم در حالى که جنبه حماسى این‏ داستان صد برابر بر جنبه جنایى آن مى‏ چربد و نورانیت این حادثه بر تاریکى آن خیلى‏ مى‏ چربد» ؛ «اگر ما صفحه نورانى تاریخ حسینى را خواندیم آن وقت از جنبه رثائى‏ اش مى‏ توانیم استفاده کنیم وگرنه بیهوده است».
«پس اول باید قهرمان بودنش براى شما مشخص بشود و بعد در رثاى قهرمان بگریید وگرنه رثاى یک آدم نفله شده بیچاره بى‏ دست و پاى مظلوم که دیگر گریه ندارد و گریه ملتى براى او معنى ندارد.

در رثاى قهرمان بگریید براى اینکه احساسات قهرمانى پیدا کنید، براى اینکه پرتوى از روح قهرمان در روح شما پیدا شود و شما هم تا اندازه‏ اى نسبت به حق و حقیقت غیرت پیدا کنید، شما هم عدالت‏ خواه بشوید. شما هم با ظلم و ظالم نبرد کنید، شما هم آزادى‏خواه باشید، براى آزادى احترام قائل باشید، شما هم سرتان بشود که عزت نفس یعنى چه، شرف و انسانیت یعنى چه، کرامت یعنى چه؟».
بنابراین بر اساس یک تفسیر که متاسفانه رواج هم یافته است پاسخ پرسش فوق این مى‏شود که ترغیب ائمه (ع) و اهتمام آنان در برپایى عزاى حسینى «براى این است که تسلى خاطرى براى حضرت زهرا باشد.» در این صورت «خیال مى ‏کنیم حسین بن على در آن دنیا منتظر است که مردم برایش دل‏سوزى کنند یا – العیاذ بالله – حضرت زهرا (س) بعد از هزار و سیصد سال آن هم در جوار رحمت الهى منتظر است که چهار تا آدم فکسنى براى او گریه کنند تا تسلى خاطر پیدا کند!».
این نگاه نه تنها حیات‏بخش، پویا و حرکت‏زا نیست بلکه به تعبیر شهید مطهرى، نتیجه ‏اى جز خرابى دین و رکود در جامعه ندارد.

اما در تفسیر دیگر، حرکت سیدالشهدا (ع) اسوه است و براى همه آزادى‏خواهان و غیرتمندان عالم طوفنده و جوشان است.

در این تفسیر «حسین بن على درس غیرت به مردم داد، درس تحمل و بردبارى به مردم داد، درس تحمل شداید و سختیها به مردم داد. اینها براى ملت درسهاى بسیار بزرگى بود.

پس این‏که مى ‏گویند حسین بن على چه کرد و چطور شد که دین اسلام زنده شد، جوابش همین است که حسین بن على روح تازه دمید، خونها را به جوش آورد، غیرتها را تحریک کرد، عشق و ایده‏ آل به مردم داد، حسّ استغنا در مردم به وجود آورد، درس صبر، تحمل، بردبارى، مقاومت و ایستادگى در مقابل شداید به مردم داد، ترس را ریخت، همان مردمى که تا آن مقدار مى‏ ترسیدند، تبدیل به یک عده مردم شجاع و دلاور شدند.»

از این منظر امام ‏حسین(ع) پیام ‏آور اسلام است، عاشورا نمایشگاهى مى‏ شود که ابعاد مختلف اسلام به نمایش گذاشته شده تا انسانهاى دیگر از آن الگو بردارى کنند و در هر جامعه ‏اى که شرائط زمان امام حسین را پیدا کرد قیام حسینى به راه افتد.

با این تفسیر امام‏ حسین (ع) دیگر مختص به یک زمان و مکان خاص نیست، براى همیشه تاریخ است و چون روحى در کالبد اجتماع حضور دارد. براى همین درسهاى بزرگ است که استاد مطهرى اصرار دارد حادثه کربلا در وجهه حماسى آن مورد تحلیل قرار گیرد و به یک سوژه بزرگ براى مسلمانان تبدیل گردد.
اساساً از نگاه شهید مطهرى این عامل ارزش بسیار بسیار بیشترى از عوامل دیگر به نهضت حسینى داده و موجب ماندگارى این قیام شده است: «به موجب همین عامل است که این نهضت شایستگى پیدا کرده است که براى همیشه زنده بماند، براى همیشه یادآورى شود و آموزنده باشد. البته همه عوامل آموزنده هستند ولى این عامل آموزندگى بیشترى دارد، زیرا نه متکى به دعوت است و نه متکى به تقاضاى بیعت؛ یعنى اگر دعوتى از امام نمى‏ شد، حسین بن على (ع) به موجب قانون امر به معروف و نهى از منکر نهضت مى‏ کرد. اگر هم تقاضاى بیعت از او نمى‏ کردند، باز ساکت نمى‏ نشست، موضوع خیلى فرق مى‏ کند و تفاوت پیدا مى‏ شود.».
در نگاه حماسى و سازنده به این قیام است که «حسین (ع) یک مرد معترض و منتقد است، مردى است انقلابى و قیام کننده، یک مرد مثبت است. دیگر انگیزه دیگرى لازم نیست. همه جا را فساد گرفته، حلال خدا حرام و حرام خدا حلال شده است، بیت‏ المال‏ مسلمین در اختیار افراد ناشایسته قرار گرفته و در غیر راه رضاى خدا مصرف‏ مى‏ شود، پیغمبر اکرم (ص) فرمودند: هر کس چنین اوضاع و احوالى را ببیند «فلم یُغیّر علیه‏بفعلٍ و لا قولٍ» و در صدد دگرگونى آن نباشد، در مقام اعتراض بر نیاید «کان حقاً على الله‏ان یُدْخِلَهُ مُدْخَلَه». شایسته است (ثابت است در قانون الهى) که خدا چنین کسى را به آنجا ببرد که ظالمان، جابران، ستمکاران و تغییر دهندگان دین خدا مى ‏روند، و سرنوشت مشترک با آنها دارد.».
از این‏جا است که معلوم مى‏ شود وظیفه امر به معروف و نهى از منکر مختص به امام‏ حسین (ع) نبوده هر کسى که در چنین شرایطى قرار گیرد باید به آن قیام نماید و نباید این وظیفه را به عهده دیگرى بداند و الّا باید منتظر عذاب الهى بماند چنان که امام رضا (ع) از پیامبر اکرم (ص) نقل کردند:
«اذا تواکلت الناس الامر بالمعروف و النهى عن المنکر فلیأذنوا بوقاع من الله؛ «هرگاه مردم امر به معروف و نهى از منکر را به عهده همدیگر بگذارند پس براى عذاب الهى منتظر و آماده باشند».

اهمیت تأسى به حرکت امام ‏حسین (ع) در این زمینه از آنجا بیشتر مى‏ شود که ببینیم با همه عنایتى که اسلام به امر به معروف و نهى از منکر داشته و آیات متعددى از قرآن در اهمیت آن وارد شده است و ملت اسلام را به خاطر آن بهترین امت نامیده و حسین (ع) هم براى احیاى آن جان خود را فدا کرده است اما این امر هر روز در جامعه اسلامى کم رنگ‏تر شده و از اهمیت آن کاسته مى‏ شود: «از همین جا به قول منطقیین به عکس نقیض باید بفهمیم: پس ما امت اسلام و بهترین امتها براى بشر نیستیم چون ما آمر به معروف و ناهى از منکر نیستیم. در نتیجه نمى‏توانیم‏ ادعاى شرف و بزرگى کنیم، نمى‏ توانیم افتخارى داشته باشیم، اسلام ما اسلام واقعى نیست.»

نکته حائز اهمیت در اینجا این است که فهم منطق حسینى داراى مراتب مختلف است. اولین مرتبه آن تعلق احساسى و عاطفى است که براى عامه مردم بسیار مفید است و باید هم در بین مردم وجود داشته باشد و اصل طراحى این مرحله در پاسداشت نهضت حسینى بسیار ماهرانه و از روى حکمت بوده است اما قطعاً زمانى این عواطف و احساسات، مفید خواهد بود که در طریقِ عقلانیتِ نهفته در نهضت عاشورا قرار گیرد و به پل ترقى براى دست‏یابى به فهم مراتب بالاتر این واقعه تبدیل شود و الّا اگر در همین سطح باقى بماند مخرب خواهد بود.
بر علما است که این معارف را از سطح عوامانه فراتر برده و با موانع احتمالى مبارزه کنند. عالمان برجسته ‏اى نیز بوده‏ اند که حقاً در تحریف ‏زدایى از ساحت عاشورا تلاش کرده‏ اند. در دهه‏ هاى اخیر مبارزه و مجاهده عملى حضرت امام‏ خمینى (ره) و رهبر معظم انقلاب، مثال زدنى است. ایشان با تأسى از سرور و سالار کربلا عملاً ثابت کرد که مى‏ توان در تمامى گستره تاریخ نداى «کل یوم عاشورا و کل ارض کربلا» را بلند کرد و به رهبر آزادگان جهان اقتدا کرد.
شهید بزرگوار مطهرى نیز در مواجهه فکرى با پدیده تحریف عالمانه و دلسوزانه به وظیفه‏ خود عمل کرده است. حال وظیفه دیگر عالمان و روشنفکران دلسوز اسلام ناب است که در مقابل بدعت‏ها قد علم‏ کنند و با آن به قدر مقدور مبارزه نمایند اگر مردم و علما وظیفه فردى دارند که در این‏ زمینه نهى از منکر کنند، مسئولیت نظام اسلامى به عنوان پاسدار ایمان و اعتقادات ‏صحیح و دست‏آوردهاى اسلام ناب محمدى (ص)، بیشتر است چرا که امکانات تبلیغى‏ نظام اسلامى در این زمینه گسترده است، رسانه‏ هاى نظام در این زمینه مسئولیت مضاعفى دارند و باید در این مسیر به کار گرفته شوند.

با این حال اگر به هر دلیل امکانات نظام اسلامى در بدعت‏ زدایى از تفسیر و تبیین قیام پاک عاشورا به‏ کار گرفته نشود لااقل نباید اجازه داد ابزار دامن زدن به این امور شود. و این مسؤولیتى نیست که ساده بتوان از آن گذشت و با «اما» و «اگر» امر به معروف ونهی از منکر نادیده گرفت . پیام یزیدیان را داعشیان لبیک گفته اند ما مسلمانان پیام عاشورا را چقدر درک کرده ایم!!؟