فرصتی است برای آگاهی بخشی/ به مناسبت روز جهانی کوهستان

درسیاهکل/سجاد کوچک نیا: روز جهانی کوهستان، فرصتی است برای آگاهی بخشی در زمینه‌ی اهمیت کوه‌ها در زندگی، تاکید بر فرصتها و الزام‌ها در گسترش منطقه‌های کوهستانی، و ایجاد همکاری برای دگرگونی‌های مثبت درکوه‌ها و سرزمین‌های پر ارتفاع جهان.

مجمع عمومی سازمان ملل متحد سال ۲۰۰۲ را (سال جهانی کوه‌ها) اعلام کرد و از سال ۲۰۰۳ یازدهم دسامبر را “روز جهانی کوهستان” نامیده شده است که توانست آگاهی جهانی درباره‌ی کوه‌‌ها را افزایش دهد، موجب تشکیل کمیته‌های ملی کوهستان در ۷۸ کشور شود و با ایجاد سازمان “همکاری کوهستانی” (Mountain Partnership) هم‌بستگی جهانی در این زمینه را افزایش دهد.
هدف از اختصاص این روز، نقش و اهمیت بالای کوهستان بعنوان یکی از زیستگاه‌های مهم انسان و مهم‌ترین پناهگاه‌های تنوع زیستی گیاهی و جانوری می‌باشد. علاوه بر آن کوه‌ها از مهم‌ترین منابع تامین کننده آب شیرین در جهان به شمار می‌آیند
FAO (فائو، سازمان جهانی خواربار و غذا) به عنوان نهاد هماهنگ کننده‌ی سال جهانی کوه‌ها و مسوول نظارت بر برگزاری روز جهانی کوهستان انتخاب شده است.

نقش و اهمیت کوه‌ها در جهان
یک پنجم سطح خشکى‌هاى جهان را کوه‌ها تشکیل مى‌دهند. بیش از نیمى از جمعیت جهان به منابع آب کوه‌ها براى کشاورزى، برق، صنایع و از همه مهم‌تر آشامیدن وابسته هستند. ۱۲ درصد از جمعیت جهان مستقیماً تحت تاثیر کوه‌ها قرار دارند. سرچشمه‌ مهم‌ترین رودهاى جهان مثل نیل، آمازون و گنگ در کوه‌ها قرار دارد، به همین دلیل کوه‌ها را “برج‌هاى آب شیرین” جهان نامیده‌اند . به دلیل پستى‌بلندى، ارتفاع و سرسبزى محیط‌، کوه‌ها دربرگیرنده‌ مجموعه‌اى از جلوه‌هاى طبیعى بوده و هر ساله میزبان میلیون‌ها گردشگر از سراسر دنیا هستند. بسیارى از میراث‌هاى فرهنگى جوامع بشرى در کوه‌ها قرار دارند. تمدن‌هاى درخشان بسیارى در کوه‌ها متولد شده‌اند. کوهستان الهام‌بخش انسان در چیرگى بر موانع و دشوارى‌ها بوده‌است. کوه، نماد مقاومت، استحکام، پایدارى و سربلندى است. کوه‌ها محل نزول وحى و مکان‌هایى مقدس‌اند.

نقش و اهمیت کوه‌ها در ایران
حدود یک سوم کشور ایران را کوهستان تشکیل می دهد. کوه های ایران به چین خوردگی های دوران سوم زمین شناسی تعلق دارند، و برخی از آن ها با منشا آتشفشانی موجب پیدایش چشمه های آب گرم و معدنی شده اند.
مهم ترین رشته کوه های ایران البرز و زاگرس است و بلندترین قله ایران، دماوند نام دارد که با ۵۶۷۱ متر ارتفاع در شمال شرق شهر تهران واقع شده است.

ایران با میانگین ارتفاع ۱۰۰۰ متر از سطح دریا، یکی از مرتفع‌ترین کشورهای جهان است. بیش از ۵۰% از سطح کشور را کوه‌ها فرا گرفته اند و دیگر نقاط نیز شدیداً تحت تأثیر کوهستان‌های اطراف خود قرار دارند.
آب
کوه‌ها را برج‌های آب شیرین جهان می‌نامند. تمامی رودخانه‌های بزرگ دنیا از کوه‌ها سرچشمه می‌گیرند. بیش از نیمی از مردم جهان برای کشاورزی، صنعت، مصارف خانگی و آشامیدن به آب شیرین کوه‌ها وابسته هستند.

تنوع زیستی
کوه‌ها به دلایلی همچون شیب، جهات جغرافیایی، جنس خاک و “کمربندهای ارتفاعی” مختلف، دارای غنی‌ترین تنوع ‌گونه‌ای (گیاهی و جانوری) هستند. بسیاری از گیاهانی که زمانی در دشت‌ها زندگی می‌کردند، به دلیل خشکی و کم ‌آبی این محیط‏‌ها، کوهستان‌ها را برای ادامه زندگی و بقای خود انتخاب کرده‌اند.
در کوه‌های کشورمان تاکنون ۸۰۰۰ گونه گیاهی شناسایی شده‌ که از این تعداد حداقل ۱۵۰۰ گونه بومی ایران هستند یعنی در جای دیگری از جهان نمی‌رویند.

جنگل‌
۲۸ درصد از جنگل‌های جهان و بیش از ۸۰ درصد از جنگل‌های ایران در نواحی کوهستانی و مرتفع قرار دارند.
جنگل‌های کوهستانی برای سلامت انسان مهم و ضروری بوده، از آب و خاک حفاظت می‌کنند، خانه امن جانوران و حیات‌وحش هستند و مواد غذایی و چوب را در اختیار ما قرار می‌دهند.

مرتع
بیشترین و مرغوب‌ترین مراتع کشورمان در نواحی مرتفع و کوهستانی قرار دارند. این مراتع هم از نظر ارزش‏های زیست‏محیطی و هم از نظر ارزش‏های علوفه‏ای دارای اهمیت می‌باشند.
بنابر آمار فائو، ارزش‌های زیست‌محیطی یک هکتار مرتع در یک سال ۲۳۲ دلار و ارزش علوفه‌ای آن تنها ۵۷ دلار است. این در حالی است که مراتع کوهستانی به شدت مورد تعلیف دام قرار داشته و ارزش‌های زیست‌محیطی آن‌ها به‌ویژه نقش آن‌ها در حفظ آب و خاک نادیده گرفته می‌شود.

جاذبه‌های گردشگری
کوه‌ها مجموعه‌ای از زیباترین جلوه‌های طبیعی را در خود جای داده‌‌اند. پستی و بلندی، ارتفاع، دره، آبشار، گل و گیاه و… از مناظری هستند که در مجموع، کوه‌ها را به موزه‌های منحصربه‌فرد طبیعی تبدیل نموده‌اند.
آرامش محیط و دوری از جنجال و شلوغی شهرها از دلایلی هستند که هر ساله میلیون‌ها انسان را به کوه‌ها می‌کشانند.
کمی نزدیکتر – دم گوشمان
شاید وقتی به کسی میگوییم اهل گیلان هستیم اولین چیزی که در ذهن او تداعی میشود آب و هوای معتدل و طبیعت زیبای گیلان باشد
در واقع بدون وجود رشته کوه البرز این طبیعت و سرسبزی وجود نداشت .رشته کوه البرز به حفظ تبخیرات حاصل از دریای کاسپین و سرد کردن آن در جو بالا و در نتیجه بارش های متعدد در این نقاط به اعتدال هوا و رشد جنگلها کمک می نماید . همچنین با با توجه به کاربری کشاورزی مناطق جلگه ای شمال کشور ، ارتفاعات محل اصلی باغداری و دامپروری در این منطقه بحساب می آیند .
با توجه به کاوشهای باستان شناسی در مناطق شمالی کشور علی الخصوص گیلان ، قدیمی ترین آثار در مناطق جلگه ای به ۲۰۰۰ سال قبل باز می گردد و این در حالیست که در کوهستان ها آثاری از زندگی مردم ۵۰۰۰ سال پیش یافت می شود که خود نشان از اهمیت فرهنگی و تاریخی کوهستان می باشد .
از قلل مرتفع گیلام میتوان به دلفک و سماموس در شرق گیلان اشاره نمود که از جاذبه های اصلی ورزشی در گیلان به شمار می آیند
همچنین زندگی روستایی و آداب و فرهنگ مردم ارتفاعات که به اصطلاح گالش ها خوانده می شوند ، آب و هوای خنک ، مناظر طبیعی و محیط آرام باعث شده تقاضا برای سفر و حتی سکونت دائم یا فصلی در این منطقه با افزایش مواجه شود.
تاریخ ثابت کرده با ورود انسان به هر محیط آسیبهای فراوانی با وی همراه خواهد بود که در ادامه قصد دارم به اختصار به آسیبهای وارد شده بر دل کوهستان ها بپردازم .
بطور کلی قصد دارم این آسیبها را به دو دسته کلی گروههای گردشگر و فعالیت های اقتصادی تقسیم نمایم
گردشگران هنجارشکنان طبیعت
امروزه از تخریبهای شایع در کوهستان و اکوسیستم آن ، حضور طبیعت گردان است . طبیعت گردانی که در نگاه اول بهبه چشم دوست داران طبیعت و عاشقان این فضا دیده می شوند اما با اعمال نا آگاهانه زخمی بر پیکر کوهستان وارد می آورند.

طبیعت گردی یا ecotourism فعالیتی است که بر اساس مصوبه ۱۹۹۶ اتحادیه جهانی حفاظت World Conservation Union چنین تعریف گردیده است : سفری مسوولانه از نظر محیط زیستی که به منظور لذت بردن از مناطق نسبتا بکر طبیعی ( و هرگونه ویژگی فرهنگی موجود در منطقه از گذشته و حال ) ترتیب داده می شود و باعث ترویج حفظ محیط زیست می گردد. در طول این سفر ، گردش گران حداقل تاثیرات منفی را بر منابع طبیعی می گذارند و مردم بومی در سود حاصل از فعالیت های اجتماعی و اقتصادی شریک می شوند .
با این تعریف براحتی میتواند دید که این فعالیت در کشورمان بخاطر عدم سیاستگذاری مناسب و مسئولانه در جهت پیشبرد اهداف اتحادیه جهانی حفاظت ، فاصله بسیار دارد و این امر سبب آزردگی خاطر گروههای دوستدار محیط زیست را سبب شده . در حال حاضر برای تورهای طبیعت که تعداد آنها روزبروز افزایش می یابد ، نظام جامع مدیریتی اعمال نمی‌شود و حتی استاندارد و معیاری برای بهره‌وری و استفاده از اینگونه ازجاذبه‌های بی بدیل وجود ندارد بیشتر جاذبه‌ها در محیط‌های طبیعی فاقد حریم مشخصی‌ هستند.
این یک واقعیت تلخ است که هم اکنون در طبیعت بیشتر شاهد حضور افراد علاقه مند اما نا آگاه به مسائل محیط زیست هستیم این طیف از مردم تاکنون چگونگی برخورد با طبیعت را آموزش ندیده‌اند و طبیعت را فضایی برای تخلیه‌ی تمام محدودیت های محیط شهری می‌دانند متاسفانه در حال حاظر افزایش سفر به طبیعت بدون انجام برنامه های آموزشی مناسب بیش از کسب سود و پیشرفت به تخریب بیشتر محیط زیست منجر می شود که هزینه آن بسیار بیشتر از سود کنونی و حتی جبران ناپذیر خواهد بود.
متاسفانه هرجایی که شاهد حضور یک گروه بر اساس یک جریان غیر علمی و صرفا سنتی باشیم شاهد حضور افرادی جهت کسب سود های بالا در زمان کوتاه خواهیم بود که با زیر پا نهادن قوانین طبیعت سعی در کسب سود دارند
نورپردازی های نا هماهنگ و افراطی با نور افکن های پر قدرت اطراف رستوران ها و دکه ها ی موجود در دل جنگل باعث آزار ساکنان حقیقی کوهستان میشود و و این آلودگی نورانی هیچگونه هماهنگی با با طبیعت کوهستانی را ندارد و حتی باعث محرومیت انسان از آرامش و معنویت کوهستان میشود
از دیگر علل تخریب فضای کوهستان میتوان به استفاده از ظروف یک بار مصرف و آزادی در ورود به هرجایی و همچنین آلودگی های صوتی اشاره نمود. بالاترین حجم زباله های ورودی به کوهستان های کشور زباله های پلاستیکی و یکبار مصرف است که تاثیر بالایی در تغییرات منابع آبی دارد
زباله هایی که تا چند قرن آینده تجزیه نمیشود و گریبانگیر نسل بعدی بشر خواهد شد و از دلایل اصی وفور آن ارزان بودن و راحتی کار با آن است . بسیاری از کشور ها سعی دارند تا مصرف این مواد را محدود نمایند اما بخاطر عدم فرهنگسازی در استفاده از چندبار مصرف ها هنوز بیشترین حجم زباله در کوهستان ها در کشورمان را زباله های پلاستیکی تشکیل میدهند .
و در این بین کشور ایرلند در سال ۲۰۰۲ با در نظر گرفتن مالیات بر کیسه های پلاستیکی ، موفق به کاهش مصرف این محصول به میزان ۹۰ درصد گردید . در سال ۲۰۰۵ کشور رواندا نیز به صف ممنوع کنندگان مصرف کیسه های پلاستیکی پیوست ، همچنین در ۲۷ مارس ۲۰۰۷ شهر سانفرانسیسکو استفاده از کیسه های پلاستیکی را ممنوع کرد . در آسیا کشور بنگلادش نیز ، مصرف کیسه های پلاستیکی را در سالهای اخیر ممنوع نموده است.همچنین کشور چین با اعلام ممنوعیت استفاده از کیسه های پلاستیکی ارزان ، موفق به ذخیره ۳۷ میلیون بشکه نفت در سال گردیده است.
متاسفانه بنده شخصا چندین بار در قالب گروههای طبیعت گردی و تورهای گردشگری شاهد تخریبهایی شامل : برداشتن قطعات یا گیاهان داخل غارها و مناطق حساس جهت یادگاری ، سعی در نزدیک شدن به حیوانات وحشی جهت صید یا غذا دادن به آنها و آلودگی های زیست محیطی و صوتی و نوری بوده ام.

آسیب های گردشگران به محیط زیست

پیشرفت اقتصاد در خدمت طبیعت یا نابود کننده آن؟
آسیب زنندگان اصلی به کوه ها گروه هایی موصوم به بهره بردار هستند .این موضوع یک پیشبینی غیر منصفانه نیست متاسفانه برخی گروه های بهره بردار و صاحبان بنگاه های اقتصادی این حوزه بدون توجه به قوانین، با دست درازی به طبیعت، تخریب هایی در کوهستان به وجود می آورند که حاصلش تخریب مراتع و جنگلها، گرم شدن هوا، فرسایش خاک، جاری شدن سیل و کم شدن حاصلخیزی خاک است. با هدایت سرمایه های ملی و اجرای طرح های عمرانی غیر اصولی باعث توسعه ناموزون و مخرب مناطق میگردند. این اقدامات قطعا در سایه نگاه نظارتی برخی از سازمانهای مسئول روی میدهد.
و در این بین مسؤولان محلی جهت نمایش مدیریت و تدبیر خود به مدیران بالا دستی و بعضا علی رغم نیات پاک و مقدس خدمتگذاری ، با یک سری اقدامات عمرانی سطحی نگر و فاقد هرگونه تحقیق و مطالعه علمی به ایجاد امکانات در آن منطقه فکر می‌کنند. اقداماتی که غالبا بدون در نظر گرفتن ملاحظات زیست محیطی صورت میگیرد. این موضوع موجب شده است تا توسعه مناطق کوهستانی صرفا با یک سری اقدامات منفعلانه مواجه گردد. و بی شک ادامه این روند ، سرعت تخریب مناطق را از ساخت‌وسازهای بی برنامه و کنترل نشده افزایش خواهد داد. حرکتی که پایان و عاقبت خوبی را برای طبیعت رقم نخواهد زد.
عملیات راهسازی های غیر ضروری از دیگر عوامل غیر کارشناسی در آسیب به کوهستانها است که به پوشش گیاهی ، جمعیت جانوری و احساس زیبائی شناختی کوه ها آسیب های غیر قابل جبران می زند.در بسیاری از موارد انجام این اقدامات اگر چه دسترسی را راحت میکند ولی از طرفی بهانه حضور در منطقه را که در واقع زیبائی های بی بدیل منطقه است دستخوش تغییر و تخریب قرار میدهد .برای مثال از دیر باز دماوند سمبل ایران زمین بوده است . متاسفانه جاده کشی های غیر کارشناسانه و غیر ضروری اثرات منفی شدیدی بر قلب این اثر ملی طبیعی وارد نموده است و یا کوههای دلفک و سماموس از مناطق بکر کوهنورئی بشمار میرفتند که در چند سال اخیر بخاطر فعالیت های راهسازی در آن لذت یک فتح واقعی از کوهنوردان گرفته شده است.
شاید فیلم گیلانه را دیده باشید
اثری دراماتیک و جنگی از کارگردان شهیر کشورمان خانم رخشان بنی اعتماد که زندگی یک زن دیلمانی را که فرزندش در جنگ قطع نخاع شده را به تصویر می کشد
اما یک بار دیگر و و از زاویه ای دیگر این فیلم را ببینیم
در سکانسهای فضای باز این فیلم که محصول سال ۱۳۸۳ می باشد نماهایی از دیلمان و اسپیلی را در ۱۰ سال قبل می بینیم و با یک مقایسه سطحی با تصاویر کنونی شاهد شهری افسار گسیخته و بدون برنامه خواهیم بود که بدون حفظ ساختارهای بومی منطقه فقط به اقامتگاهی تابستانی تبدیل شده است
تغییرات ۱۰ ساله اسپیلی

برداشت بی رویه و عدم احیای منابع
گذشته از قاچاق چوب و تخریب های ناشی از کوره های غیرمجاز ذغال گیری ، فعالیت های قانونی اما بدون نظارت شرکت رویان چوب نوشهر که در چند سال اخیر قوت گرفته آسیب های زیادی را بوجود آورده و همانطور که در تصاویر هوایی قابل مشاهده است در برخی نقاط این برداشت باعث از بین رفتن پوشش گیاهی منطقه شده است و همچنین احداث جاده های برداشت چوب باعث کوچک تر شدن زیستگاه و قلمروی حیوانات شده که این عمل نیز در آسیب به اکو سیستم منطقه نقش بسزایی دارد. همچنین در برخی موارد شایعاتی حاکی از این است که آتشسوزی های عمدی به دلیل دریافت مجوز برداشت از منطقه سوخته بوجود آمده است چنان که تا کنون بارها دیده شده که آتشسوزی بصورت عمدی بوده و چند روز بعد از پایان این حوادث برداشت از مناطق آغاز می شود. و از طرفی با توجه به انحصاری بودن ورود و استفاده از جاده های برداشت چوب  امکان شکار غیرمجاز برخی از حیوانات در خطر انقراض بسیار بالا می رود .

برداشت بی رویه و عدم احیای جنگل

تصاویر ماهواره ای از پوشش گیاهی ضعیف در برخی نقاط برداشت شده

اکتشافات معدنی :
با افتتاح کارخانه سیمان سبز دیلمان در سال ۹۱ برداشت سالانه یک میلیون و ۱۰۰ هزار تن از معادن آغاز شده که درصورت عدم رعایت استاندارد ها در برداشت و تبدیل مواد به زودی شاهد فاجعه ای زیست محیطی خواهیم بود همچنین حجم بالای ترافیک و احداث جاده های جدید در مناطق جنگلی تخریبی دیگر در منظقه به حساب می آید. در این میان معمولا هشدارهای سازمان میراث فرهنگی مبنی بر وجود غارهای دوره های ماقبل تاریخ در محل اجرای پروژه بدلیل مسایل مالی نشنیده گرفته می شود
همچنین برداشت بی رویه شن و ماسه از بستر شمررود باعث پایین آمدن بستر رود و خشکی در نواحی مجاور شده و متاسفانه هیچگونه استانداردی در این باره رعایت نمی گردد.
برداشت شن و ماسه از بستر رودخانه ها

راهکار ها
با توجه به مطالب دو راهکار جامع :
۱- وضع قوانین صریح و شفاف جهت مدیریت و نظارت و همچنین اجرای اقدامات مطالعاتی و کارشناسی شده در تمامی امور توسعه و عمران و گردشگری و سایر فعالیت های اقتصادی
۲- تلاش برای فرهنگسازی در حفظ و احیای محیط زیست توسط دولت و سازمانها و تشکل های زیست محیطی مردم نهاد
قابل بحث و بررسی می باشد
امید است با همکاری مردم و پشتیبانی دولت بتوان با حرکت در مسیر توصیف شده قضاوت نسلهای آینده را در برابر فعالیتهای امروز قضاوتی همراه با تحسین ساخته و بی شک فاصله گرفتن از این مسیر نکوهش و نفرین آیندگان را به دنبال خواهد آورد.
تیم گردشگری سیاهکل و دیلمان آماده هرگونه همکاری در این زمینه می باشد .

منابع و ماخذ
تیم گردشگری و محیط زیست سیاهکل و دیلمان www.siyahkal.com
کوه ها و بیابان های ایران www.irandeserts.com
انجمن کوهنوردان ایلام www.ilam-z.com
دانشگاه تهران www.jes.ut.ac.ir
انجمن حفظ محیط کوهستان www.meps.ir
اتحادیه جهانی حفاظت World Conservation Union www.iucn.org
سازمان همکاری کوهستانی Mountain Partnership www.mountainpartnership.org