نامواژه یلدا/ جشن زاده شدن مهر یا میترا

درسیاهکل/دکتر علیرضا کشوردوست:
نامواژه یلدا
همه فرهنگ واژه‌های ایرانی (دهخدا، معین، مصاحب و…)، یلدا را واژه‌ای سریانی (از سوریه = شام) می‌دانند که به چمار (معنا) میلاد است و هدف، زاد روز زاده شدن عیسی مسیح (ع) می‌باشد، درحالی‌که این واژه، ایرانی است.
یلدا از دو بخش «یل» و «دا» آمیزش یافته است. در زبان یا لهجه لری که از بازمانده‌های زبان هخامنشی است، «یل» به چمار بزرگ و «دا» را هم به چمار مادر و هم به چمار روز می‌دانند.
هخامنشیان باور داشتند که از شب نخستین روز زمستان، روییدن دانه گیاهان آغاز می‌گردد، به همین سبب نخستین ماه زمستان را «دی» می‌گویند، پس یلدا به چمار: «روز رویش بزرگ» است. به سخنی دیگر، به باور پژوهنده، یل یا هل یا چل به چمار خورشید است و «دا» به چمار روز، همچون واژه فردا که از دو بخش «فر، یا فرا» به چمار جلوتر یا بالاتر و «دا» به چمار روز است = روز جلوتر یا روز آینده. با این باور، یلدا واژه‌ای است ایرانی و به چمار: روز خورشید.
شب چله هم به چمار شب چلیپا (= چلیپ = صلیب) یا چهار پایه است و واژه چل یا چله هم به چمار خورشید می‌باشد که با دیگرگونی گرونه مهر و ستاره‌ای شدن آن، به نمای خورشید نمایان گردیده است. همه پژوهشگران چله را برای چهل روز آغاز زمستان می‌دانند (چله بزرگ) که باید به نادرستی این دیدگاه، اندیشه کرد.
باید یادآور شد که در آغاز، یلدا، زاد روز مهر یا میترا بود و به‌مرور، زاده شدن خورشید نیز به آن افزوده شد. در زبان انگلیسی هم، day = دی، به چمار روز می‌باشد و چه نزدیک است واژه دی ایرانی و day انگلیسی که این یکی آغازگر بلندای روز و آن دیگری به چمار روز یا روشنایی است. در اینجا باید به اثرگذاری واژه‌های ایرانی در باختر زمین را نیز یادآور شد. در دین زرتشتی، دی (=آفریننده، رادار، آفریدگار) از ویژگی‌های اهورا مزدا است. یلدا؛ چه جشن بزرگی، نه خونی بر زمین، نه کینی در جبین، زایش مهر است و دوستی، انار و هندوانه و آجیل، بیداری زمین پژمرده، آمدن دی، روز آفریدگار میترا و زایش خورشید، برکناری اهریمن زشتی و پلشتی و تاریکی، شب مهر است و پای افشانی، یلدایتان پایدار و سفره شادی‌هایتان پردوام.
جشن یلدا (=جشن زاده شدن مهر یا میترا)
پیش از آن‌که آریایی‌ها به آیین زرتشت بگروند، پیرو زروانیگری و میترائیسم بودند. میترا به چمار (= معنا) دوست مهربان، همدم یکدل و یاری کننده است.
در کتاب اوستا به‌ویژه در یشت دهم که ویژه میترا می‌باشد، آمده است که میترا و خورشید دوستی نزدیکی داشته و به‌گونه‌ای در پیوند باهم‌اند و آن اندازه نزدیک‌اند که مهر یا میترا، پرتو خورشید شناخته می‌شود. از نشانه‌های این آیین، گردونه مهر (آب، باد، خاک، آتش که به نادرست، صلیب شکسته گفته می‌شود) است که در خوزستان و رودبار گیلان پیدا شده و پیشینه این نشانه‌های یافت شده به هفت هزار سال پیش از زاد ه شدن عیسی مسیح (ع) می‌رسد.
به باور مهر دینان، آمیزش و هماهنگی چهار آخشیج (عنصر) آب، آتش، باد و خاک، چرخ آفرینش می‌چرخد و نظام هستی دوام می‌یابد. نشانه خورشید که در بالای شیر بر روی پرچم ایران دیده می‌شد، در آغاز، گردونه مهر بود و به‌مرور به گونه ستاره و سپس به نمای خورشید جلوه‌گر شد. ایرانیان، واپسین شب پاییز یا درازترین شب سال (چهارده ساعت) را با جشن و پای‌کوبی به روز می‌رساندند که شب یلدا یا زاده شدن میترا (پس از سده‌ها، زاده شدن خورشید) را با شادمانی سپری کرده باشند. از روز نخست دی‌ماه، تابش خورشید، مهر بیشتری به نیمکره شمالی زمین داشته و درازای روزها بیشتر می‌شود.
از خوراکی‌ها و خوردنی‌هایی که باید در جشن شب یلدا بهره گرفت، هندوانه و انار است که درونی سرخ‌رنگ دارند، رنگ سرخ در آیین میترائیسم، رنگ تکامل است. انار برای روان‌سازی خون و دانه‌های آن نشانه فراوانی است. هندوانه نیز همچون واکسنی، بدن را در برابر سرمای زمستان نگهبانی می‌نماید. از توت‌فرنگی و گوجه‌فرنگی به سبب سرخ‌رنگ بودن نباید بهره گرفت زیرا خوردنی‌های ایرانی نیستند و از اروپا آورده شده‌اند.
آجیل شیرین نیز از خوردنی‌های شب یلداست که خوردن آن به سبب چربی‌های سودمند، جلوی سکته‌های زمستانی را می‌گیرد. هر زیست‌بومی نیز از خوردنی‌های ویژه جایگاه خود بهره می‌گیرد. در گیلان، خوردن کونوس (که به نادرست ازگیل گفته می‌شود) از خوردنی‌های رایگ (رایج) این شب است.
درخت سرو برای پیروان میترائیسم ارجمند بود زیرا نشانه پایداری و ایستادگی در برابر سرمای زمستان است. اروپایی‌ها چون درخت سرو نداشتند از درخت کاج بهره گرفته و به‌مرور بر بالای آن چراغ یا نوری قرار دادند که نشانه تابش خورشید است.
برخی پژوهشگران باورشان این است که میترا از درخت سرو زاییده شده و به باوری دیگر از نطفه‌ای در آب‌های دریاچه هامون از اهورا مزدا. آیین مییترائیسم از چین تا اروپا گسترش داشت و در سده پنجم میلادی، با شکست رومی‌ها از ژرمن‌ها و کمرنگ شدن نقش توانمندان سترگ سیاسی، کلیسا میداندار سیاسی و آیینی اروپا شد و آیین میترائیسم رو به افول نهاد. شنل سرخ پاپ، غسل‌تعمید مسیحیان، سقاخانه، حلقه پیوند ازدواج و بسیاری از نمادها و نشانه‌های میترائیسم، هنوز هم در سراسر گیتی رواگ (= رواج) دارد.
یادمان باشد در بامداد روز نخست دی‌ماه زاد روز خورشید را خجسته باد بگوییم تا گرمای بیکرانش، به کشتزارهای ما بارآوری بیشتری ارزانی نماید.
هم‌زمانی زاده شدن میترا و خورشید بر ایرانیان خجسته باد.
انتهای پیام/