سیاهکل جلوه گاه آئین های کهن نوروز

به گزارش درسیاهکل، سیاهکل مرکب از دو کلمه سی به معنی کوه و کل به معنی آبادی که ترکیب آن آبادی زیر پای کوه را معنی می‌دهد این کوه درفک با آن عظمت و بزرگی‌اش سیاهکل را در دل خود جای داده است.
بنا بر روایات این شهرستان درگذشته نام آن برفجان بوده و از توابع لاهیجان محسوب می‌شد که خان‌های دیلمان آن را خریدند و ضمیمه دیلمان کردند.
شهرستان سیاهکل از نظر موقعیت طبیعی دارای مناطق جلگه‌ای، کوهپایه‌ای و البته کوهستانی است در مناطق جلگه اهالی آن به کشاورزی و کشت برنج و چای اشتغال دارند اما در مناطق کوهپایه‌ای و کوهستانی با پرورش دام و گاو و گوسفند امرار معاش می‌کنند.
طبیعت این منطقه از گیلان زبانزد خاص و عام است جنگل‌های هیرکانی سیاهکل که مربوط به دوره سوم زمین‌شناسی می‌باشد پوشیده از انواع گونه‌های درختی و جانوری است و مسیر رؤیایی سیاهکل به دیلمان چشم هر بیننده‌ای را مجذوب خود می‌کند.
اما آنچه در این گزارش قرار است به آن بپردازیم طبیعت زیبای سیاهکل نیست بلکه آداب و رسوم و سنن مردمان این منطقه از دیار گیل و دیلم در هنگام استقبال از نوروز و بهار می‌باشد.
مردمان سیاهکل از دیرباز برای استقبال از نوروز و سال نو آئین‌های خاصی داشته‌اند که نسل به نسل از زمان‌های دور تا اکنون آن را کم و بیش حفظ کرده‌اند و هنوز هم در برخی از مناطق سیاهکل رسوم قدیمی و کهن پیشواز از نوروز مثل نوروز خوانی، عروس گوله و دستمال گندتن برگزار می‌شود.
برای بررسی بیشتر این آئین‌ها به چند نفر از بزرگان و قدیمی‌های روستایی که با آداب و رسوم قدیمی آشنایی کافی داشته‌اند هم‌سخن شدیم که اطلاعات مربوط به این گزارش از زبان آنها می‌باشد.
به گفته آنها اولین مراسم پیشواز از نوروز آئین ‘فیچین دچین’ است این اصطلاح به خانه‌تکانی زمان عید اطلاق می‌شود فیچین یعنی جمع کردن و دچین به معنی پهن کردن است.
خانه‌تکانی زمان عید در مناطق سیاهکل از ۱۰ اسفند شروع و تا ۲۵ اسفند ادامه دارد. هفت روز مانده به عید زمان پخت انواع شیرینی‌های محلی مربوط به شب عید می‌باشد که زنان خانه‌دار محلی با یکدیگر برای پخت این شیرینی‌ها همکاری می‌کنند که شامل برنج شیرینی، فتیل گوش و حلوایی شیرینی است.
در عملیات خانه‌تکانی تمامی حصیرها، فرش‌ها و نمدهای پشمی از خانه‌ها برچیده می‌شد و در نزدیک‌ترین رودخانه کنار خانه‌ها شسته می‌شود. البته در این فاصله زنان خانه‌دار روستایی به کنار برکه‌های آب رفته و نوعی گل سفیدرنگ مرسوم به سفید گل را با خود به همراه می‌آورند تا دیوارهای اتاق‌ها و بیرون خانه را سفید کنند تا بر زیبایی و دوام خانه بیفزاید به این عمل که هر سال ایام عید صورت می‌گیرد و هنوز هم در روستاهای مناطق جنگلی و کوهستانی که ساخت‌وسازهای جدید ورود نکرده وجود دارد، ‘گل کار گوتن’ می‌گویند.
مراسم چهارشنبه‌سوری که به ‘گول گول چارشنبه’ معروف است مربوط به آخرین چهارشنبه سال است که هنگام غروب خورشید آغاز می‌شود، از چند روز قبل زنان حصیرهای کهنه و کاه و کلش و هرس بوته‌های چای را در مناطق جلگه و ییلاقات آماده می‌کنند تا در این روز استفاده کنند. برای روشن کردن آتش و پریدن از روی آن البته در مناطق دل جنگل از چوب خشک شاخه و برگ برای روشن کردن آتش چهارشنبه‌سوری استفاده می‌کنند و همگی از روی آتش که نماد پاکی فرد در هنگام عبور از آتش است، می‌پرند.
به گفته قدیمی‌ها دیگر آئین پیشواز از نوروز درسیاهکل نوروز خوانی و یا درویش خوان می‌باشد که از گذشته‌های دور تا اکنون وجود داشته است آمدن نوروز خوان فرارسیدن سال نو را به هر خانه نوید می‌داد
نوروز خوان ۳ تا ۷ روز مانده به سال نو به در خانه‌ها می‌رفت و با خواندن آوازهای مذهبی و ذکر نام ائمه و دوازده امام، آمدن سال نو را خبر می‌داد و زن خانه با دادن شیرینی و برنج و پول از او تشکر می‌کرد البته هنوز هم در برخی روستاهای دیلمان این رسم به قوت خود باقی است.
مراسم غول آوردن یا عروس گوله نیز در روستاهای سیاهکل از گذشته تا اکنون وجود داشته است این آئین قبل از تحویل سال شروع و تا اوایل سال نو ادامه داشته است و به این صورت بوده که سه مرد با لباس‌های چین چینی و محلی به رنگ سبز و قرمز و صورتی که با زغال سیاه صورت خود را پوشانده‌اند و به دور کمر خود زنگوله‌های پرسروصدایی می‌بسته‌اند و با زدن نی و ساز و دهل به در خانه‌ها می‌رفتند که به این مراسم غول آوردن هم معروف بوده است. با آمدن به اصطلاح غول‌ها تمام بچه‌ها به دور آنها جمع می‌شدند و به دنبالشان راه می‌افتادند. آنها به در هر خانه که می‌رسیدند خواندند: عروس گوله بیاردیم/ جان دل بیاردیم/ تی پسر بیاردیم/ تی دتر بیاردیم/.
این مراسم شادی‌بخش البته در شب انجام می‌شد و هنوز هم مرسوم است و تا ۱۰ روز بعد از عید هم ادامه دارد.
یکی دیگر از آئین‌های پیشواز نوروز درسیاهکل، دستمال گندتن است که در اکثر روستاهای قدیمی هنوز هم دیده می‌شود به این صورت که در شب چهارشنبه‌سوری چند تن از پسران جوان چند دستمال رنگی از تازه عروس محل می‌گرفتند و آن را به سمت تلار خانه کسی که به او علاقه‌مند بودند پرت می‌کردند، صاحب‌خانه دستمال را پر از خوراکی، برنج، تخم‌مرغ پخته و تنقلات می‌کرد و به سوی آنها پرتاب می‌کرد. این مراسم باید طوری صورت می‌گرفت که اهالی خانه صورت فرد دستمال انداز را نبینند.
آئین ‘پازن’ از آئین‌های کهن موجود درسیاهکل هست که هنوز هم به‌طور کامل وجود دارد. در اولین روز سال فردی باید مراسم پا زن را در خانه‌های سیاهکلی انجام می‌داد این فرد می‌توانست یکی از اعضای خانواده که به داشتن پای پر روزی یا سیدی از بیرون باشد. به این صورت که قبل از اینکه هلال ماه رویت شود پازن در بیرون خانه منتظر می‌ماند او در دستش آب، قرآن و مقداری از برگ درخت شمشاد معروف به کیش ولگ داشت. وی این وسایل را با خود به هر اتاق می‌برد و بعد از تحویل سال مقداری آب و یک برگ را در اتاق می‌گذاشت تا به اتاق‌های دیگر و درنهایت طویله دام‌ها و دور خانه نیز رفته و این کار را انجام می‌داد؛ آنگاه اهالی خانه که در یک اتاق جمع شده بودند ازآنجا خارج می‌شدند و به همه جای خانه سرکشی می‌کردند و به فرد پا زن، عیدی به نام ‘پا عیدی’ می‌دادند.
آخرین مراسم مربوط به استقبال از سال نو آیین ‘عید مبارک’ است که یادگاری از کهن می‌باشد. این آئین بعد از تحویل سال درسیاهکل رواج دارد و به این صورت است که در اولین روز عید بزرگ‌ترها در خانه می‌مانند و این روز متعلق به کودکان بوده و آنها به در خانه فامیل و همسایه‌ها به صورت دسته‌جمعی می‌رفتند و می‌گفتند: عید شما مبارک/ سبیل شما سه چارک/.
آنگاه زن صاحب‌خانه تخم‌مرغ مرسوم به عیدی مرغانه، شیرینی محلی و پول به کودکان عیدی می‌داد.
روز دوم عید متعلق به مردان خانه بود چند نفر از مردان محل به خانه کدخدا یا بزرگ محل رفته و با کدخدا محل به خانه تک‌تک اهالی روستا می‌رفتند و در این روز اگر کسی باهم کدورتی داشت با پادرمیانی بزرگ‌ترها آشتی می‌کردند.
از روز سوم تا پایان عید ایام دید و بازدید اهالی روستا و فامیل و همسایه‌ها با یکدیگر بوده است و در این ایام در خانه‌ها و ستون تلار ها به وسیله فانوس که نوعی چراغ محلی است تا صبح روشن بود.
این‌ها پاره‌ای از آئین‌های کهن استقبال از نوروز است که در شهرستان سیاهکل سینه به سینه حفظ‌شده و هنوز هم در برخی از مناطق پرقدمتش و بخش دیلمان آن وجود دارد.
گزارش از لیدا حاجی پور
انتهای پیام/