نگاهی کوتاه به کلیات طرح‌های شهرسازی و معماری

درسیاهکل/حامد بابازاده: شهرسازی همواره داعیه‌دار تأمین منفعت عمومی بوده و طرح‌هایی که در این حوزه شکل می‌گیرند، آینده شهر را به‌گونه‌ای ترتیب می‌دهند که منافع و خدمات عمومی موردنیاز شهروندان را تأمین کنند. منفعت عمومی درواقع سطحی از سود و فایده است که همگان از آن برخوردار خواهند شد و اموری را در بر می‌گیرد که برای توده مردم مطلوبیت دارد و آنان را بهره‌مند می‌کند.

**طرح کالبدی ملی

این طرح با هدف مکان‌یابی برای گسترش آینده شهرهای موجود و ایجاد شهرهای جدید و همچنین شهرک‌های جدید طرح‌ریزی شده است. به بیانی ساده‌تر این طرح پروژه ایست که در مرکز مطالعات و تحقیقات شهرسازی و معماری وزارت مسکن و شهرسازی در دهه هفتاد شمسی به منظور مکان‌یابی شهرهای درحال‌توسعه و تازه تأسیس تهیه شد و درواقع پیشنهاد شبکه شهری آینده کشور، چگونگی قرار گرفتن شهرها در سرتاسر کشور و سلسله‌مراتب میان شهرها به منظور آسان‌سازی و مدیریت سرزمین و همچنین خدمت‌رسانی بهتر به مردم و پیشنهاد ساخت‌وساز در کاربری‌های مجاز زمین‌های سراسر کشور بر اساس مقررات ملی تعیین‌شده در این حوزه می‌باشد.

**طرح جامع سرزمین

این طرح شامل استفاده از سرزمین در قالب هدف‌ها و قوانین و مقررات ملی و اقتصادی است که از طریق بررسی منابع و امکانات و مراکز جمعیت شهری و روستایی کشور و آینده قطب‌های صنعتی و کشاورزی و مراکز جهانگردی و خدماتی و حدود توسعه‌ و گسترش شهرها و شهرک‌های فعلی بوده و در اجرای برنامه‌های عمرانی بخش‌های عمومی و خصوصی ایجاد نظم و هماهنگی نماید. برخی از مسئولین طرح جامع سرزمینی را به عنوان بالاترین سند توسعه کشور می‌دانند.

**طرح ‌هادی روستا

طرح‌هادی روستایی در حقیقت یک نوع نقشه راه برای توسعه یک روستا محسوب می‌شود، طرح‌هادی روستا طرحی است که ضمن ساماندهی و اصلاح بافت موجود میزان و مکان گسترش آینده و نحوه استفاده از زمین برای عملکردهای مختلف از قبیل مسکونی، تولیدی، تجاری و کشاورزی و تأسیسات و تجهیزات و نیازمندی‌های عمومی روستایی را حسب مورد در قالب مصوبات طرح‌های ساماندهی فضا و سکونت‌گاه‌های روستای یا طرح‌های جامع ناحیه‌ای تعیین می‌نماید

**طرح کالبدی منطقه‌ای

این طرح با هدف گسترش آینده شهرهای موجود و ایجاد شهرها و شهرک‌های جدید از طریق مکان‌یابی دقیق و همچنین پیشنهاد شبکه شهری آینده کشور یعنی اندازه شهرها، چگونگی استقرار آنها در پهنه کشور و سلسله‌مراتب میان شهرها به منظور تسهیل و مدیریت سرزمین و امر خدمت‌رسانی به مردم و پیشنهاد چارچوب مقررات ساخت‌وساز در کاربری‌های مجاز زمین‌های سراسر کشور صورت گرفته است. طرح کالبدی ملی ایران از نیم سال ۱۳۷۰ در معاونت شهرسازی و معماری وزارت مسکن و شهرسازی و در چارچوب برنامه ایران ۱۴۰۰ آغاز شد و در سال ۱۳۷۵ بر اساس اهداف مطروحه در تعریف آن، مطالعات این طرح پایان یافت.

**طرح جامع شهر

طرح جامع شهر درواقع طرح بلند مدتی است که در آن نحوه استفاده از اراضی و منطقه‌بندی مربوط به حوزه‌های مسکونی، صنعتی، بازرگانی، اداری و کشاورزی و تأسیسات و تجهیزات و تسهیلات شهری و نیازمندی‌های عمومی شهری، خطوط کلی ارتباطی و محل مراکز انتهایی خط (ترمینال) و فرودگاه‌ها و بنادر و سطح لازم برای ایجاد تأسیسات و تجهیزات و تسهیلات عمومی مناطق نوسازی، بهسازی و اولویت‌های مربوط به آنها تعیین می‌شود و ضوابط و مقررات مربوط به کلیه موارد فوق و همچنین ضوابط مربوط به حفظ بنا و نماهای تاریخی و مناظر طبیعی، تهیه و تنظیم می‌گردد. طرح جامع شهر بر حسب ضرورت قابل تجدیدنظر خواهد بود.

**طرح توسعه و عمران (جامع) ناحیه‌ای

این طرح در اجرای وظایف محول شده در قانون تغییر نام وزارت آبادانی و مسکن به وزارت مسکن و شهرسازی و تعیین وظایف آن – مصوب ۱۳۵۳- و تصویب‌نامه شماره ۷۰۹۷۱/ت۴۰۷ ه مورخ ۵/۱۱/۱۳۷۳ هیئت‌وزیران، به منظور تدوین سیاست‌ها و ارائه راهبردها در زمینه هدایت و کنترل توسعه و استقرار مطلوب مراکز فعالیت، مناطق حفاظتی و همچنین توزیع متناسب خدمات برای ساکنان شهرها و روستاها در یک یا چند شهرستان که از نظر ویژگی‌ها طبیعی و جغرافیایی همگن بوده و از نظر اقتصادی، اجتماعی دارای ارتباطات فعال متقابل باشند، تهیه می‌شود.

**طرح مجموعه شهری
از آنجایی که محدوده فیزیکی شهرها، هیچ‌گاه پاسخ گوی طرح‌های شهری نیستند و این موضوع در رابطه با شهرهای بزرگ و محدوده‌های عملکردی آنها مشهودتر است، در سال ۱۳۷۴، در هیات دولت مصوبه‌ای به نام ((طرح‌ریزی و مدیریت مجموعه شهری تهران و سایر شهرهای بزرگ کشور و شهرهای اطراف آنها)) تصویب شد که ضرورت تهیه طرح‌های مجموعه شهری را مطرح می‌ساخت. این طرح بر اساس مصوبه شماره ۹۸۶۰/ت ۱۵۳۱۱/ه مورخ ۱۳/۸/۱۳۷۴ هیئت‌وزیران برای شهرهای بزرگ و شهرهای اطراف آنها تهیه می‌شود.

**طرح تفصیلی

طرح تفصیل عبارت است از طرحی که بر اساس معیارها و ضوابط کلی طرح جامع شهر نحوه استفاده از زمین‌های شهری در سطح محلات مختلف شهر و موقعیت و مساحت دقیق زمین برای هر یک از آنها و وضع دقیق و تفصیلی شبکه عبور و مرور و میزان تراکم جمعیت و تراکم ساختمانی در واحدهای شهری و اولویت‌های مربوط به مناطق بهسازی و نوسازی و توسعه و حل مشکلات شهری و موقعیت کلیه عوامل مختلف شهری در آن تعیین می‌شود

و نقشه‌ها و مشخصات مربوط به مالکیت بر اساس مدارک ثبتی تهیه و تنظیم می‌گردد. طرح تفصیلی در حقیقت، تنظیم برنامه‌های مفصل و انجام اقدامات جزئی در مناطق و محلات شهری و طراحی آن‌ها است. در طرح تفصیلی، خدمات و فضاهای شهری با مشخص کردن جزییات قابل‌اجرا تعیین می‌شود. با استفاده از این طرح‌ها می‌توان برنامه‌های مشخص بخش عمومی را تعیین کرد و این برنامه‌ها را کم‌کم و بر حسب اولویت در برنامه‌ریزی اجرایی سالیانه شهرداری منعکس کرد.

درواقع محتوای طرح تفصیلی عبارت است از نقشه‌های کاربری اراضی، شبکه‌های ارتباطی، مساحت‌ها، سرانه‌ها، معیارها و ضوابط دقیق و اجرایی طرح جامع شهر که پیش از تهیه طرح تفصیلی تهیه‌شده و به تصویب مراجع رسمی رسیده است.

تفصیلی، طرحی است که بر اساس معیارها و ضوابط کلی طرح جامع شهری و نحوه استفاده از زمین‌های شهری در سطح محلات مختلف شهر، موقعیت و مساحت دقیق زمین برای هر یک از آن‌ها وضع دقیق و تفصیلی شبکه عبور و مرور، میزان تراکم جمعیت و تراکم ساختمانی در واحدهای شهری، اولویت‌های مربوط به مناطق و بهسازی، نوسازی، توسعه و رفع مشکلات شهری و موقعیت تمامی عوامل مختلف شهری در آن تعیین و نقشه‌ها و مشخصات مربوط به مالکیت بر اساس مدارک ثبتی تهیه و تنظیم می‌شود. در طرح تفصیلی، خدمات و فضاهای شهری با مشخص کردن جزییات قابل‌اجرا تعیین می‌شود. با استفاده از این طرح‌ها برنامه‌های مشخص کردن جزییات قابل‌اجرا تعیین می‌شود. با استفاده از این طرح‌ها می‌توان برنامه‌های مشخص بخش عمومی را تعیین کرد و این برنامه‌ها را کم‌کم و بر حسب اولویت، در برنامه‌ریزی اجرایی سالیانه شهرداری منعکس نمود. طرح تفصیلی باید تداوم داشته باشد.
طرح تفصیلی طرحی جدا از طرح جامع شهری نیست و درواقع بخشی از آن محسوب می‌شود، اما محتوای طرح تفصیلی با طرح جامع، در جزییات تفاوت دارد. آنچه در طرح جامع به‌طورکلی آمده، در طرح محتوای طرح تفصیلی با توجه به تعریفی که در قانون تغییر نام وزارت آبادانی و مسکن شده، به‌طور جزئی مشخص می‌شود.
درواقع محتوای طرح تفصیلی عبارت است از نقشه‌های کاربری اراضی، شبکه‌های ارتباطی، مساحت‌ها، سرانه‌ها، معیارها و ضوابط دقیق و اجرایی طرح جامع شهر که پیش از تهیه طرح تفصیلی تهیه‌شده و به تصویب مراجع رسمی رسیده است.

**طرح‌های بهسازی، نوسازی، بازسازی و مرمت بافت‌ها

این طرح‌ها، طرح‌هایی هستند که برای بهسازی، نوسازی و بازسازی محلات شهر از قدیم و جدید، به عنوان طرح تفصیلی بخشی از بافت موجود شهر تهیه می‌شوند.

**طرح آماده‌سازی توسعه‌های جدید در شهرها

این طرح‌ها شامل مجموعه عملیات لازم برای آماده نمودن زمین جهت احداث و تأسیسات لازم مربوط مطابق قانون زمین‌های شهری و آیین‌نامه‌های اجرایی آن است و به عنوان طرح تفصیلی توسعه‌های جدید شهری تهیه می‌گردد.

**طرح طراحی شهری

طراحی شهری دانش و علمی است که ارتقای کیفیت و سلامت محیط را بر اساس ادراک و رفتار مردم و کارشناسان و مدیران مورد لحاظ قرار دهد.

**طرح هادی شهری

عبارت است از طرحی که در آن جهت گسترش آینده شهر و نحوه استفاده از زمین‌های شهری بجهت عملکردهای مختلف به منظور حل مشکلات حاد و فوری شهر و ارائه راه‌حل‌های کوتاه مدت و مناسب برای شهرهایی که دارای طرح جامع نمی‌باشند، تهیه می‌شود. طرح‌های هادی شهر، به دلیل نقش و عملکرد وسیعی که در توسعه فیزیکی و کالبدی و ساماندهی شهرها دارند، الگوی رایج طرح‌های توسعه شهری به شمار می‌روند و جایگاهی ویژه نیز یافته‌اند. به جای طرح جامع برای شهرهایی که کمتر از پنجاه هزار نفر جمعیت دارند، با مباشرت و نظارت وزارت کشور، طرح هادی تدوین می‌شود و به مرحله اجرا درمی‌آید.
بنابراین طرح هادی شهری، طرحی است بلندمدت که برای یک دوره ده‌ساله که شیوه توسعه کالبدی و فیزیکی شهر را مشخص می‌کند

**طرح شهرهای جدید

عبارت است از طرح‌هایی که برای ایجاد شهرهای جدید طبق تعریف ماده (۱) تصویب‌نامه شماره ۲۳۴۰/ت۲۷۶هـ مورخ ۲۵/۶/۱۳۷۱ در قالب طرحدارن کالبدی ملی و منطقه‌ای و جامع ناحیه‌ای ضرورت و مکان ایجاد آنها با سقف جمعیتی و نوع فعالیت معین به تصویب شورای عالی شهرسازی و معماری ایران خواهد رسید و بر اساس آن و مانند سایر شهرها می‌بایست برای آنها طرح جامع و تفصیلی تهیه شود.

**طرح شهرک‌های مسکونی

این طرح درواقع طرحی است که برای ایجاد یک مرکز جمعیتی جدید در خارج از محدوده قانونی و حریم شهرها ـ مصوب ۱۳۵۵ ـ تهیه می‌شود.

سخن پایانی: لزوم تدوین قانون جامع شهرسازی و معماری کشور به منظور ایجاد وحدت رویه قانونی، اجرایی و قضایی بیش از پیش، واضح و مبرهن بوده و چنین قانون یکپارچه‌ای می‌تواند موجد اقتدار طرح‌های شهرسازی و معماری به عنوان محور منفعت و نظم عمومی گردد.

انتهای پیام/