انس نام روستاهای گیلانی با ورزاجنگ

درسیاهکل/حسین صولتی (دکتری جامعه شناسی سیاسی – دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران جنوب): گیلان سرزمینی با گستره­ ای اندک، در جنوب باختری دریای کاسپین؛ دیاری شگفت با روزگارانی شگفت، از دیرین روزگاران تاریخ تا امروز ایستاده است (مرعشی، ۱۳۹۴: ۱۳). تاریخ کهن گیلان را شاید بتوان از مجسمۀ مارلیک آغاز نمود همان که استاد دانشگاه پرووانس فرانسه کریستیان برومبرژۀ آن را بهانه ای برای اشاره به قدمت «ورزاجنگ» تلقی نموده است. به هر حال، از سده شانزدهم میلادی گیلان برای همیشه به قلمروی ایران منضم شد (خودزکو، ۱۳۵۴: ۲۲) اما این انضمام برای هر منطقه­ ای در ایران با تغییراتی فراوان همراه بوده است. از تحول در مناسبات میان نسل ­ها گرفته تا تطور رودها، جنگل ­ها، راه ­ها و قریه­ ها و شهر­هایش. در این میان، بازی ­ها، سنت ­ها و مراسم نیز با دگرگونی مواجه شده است. یکی از این مراسم که تغییراتش به منبع اقتدار در جامعه گره خورده است «ورزاجنگ» می ­باشد. این پدیدۀ فراویز علیرغم طرد و ممنوعیت ­های حاکمیت، همچنان بطور غیررسمی و «حاشیه»ای در خطۀ جلگه ­ای گیلان برگزار می شود.
برگزاری زیاد این مراسم در گیلان موجب شده بسیاری از اساتید علوم اجتماعی دانشگاه گیلان (از جمله دکتر موسوی، دکتر یعقوبی) و نویسندگان شمالی (غلامی) بدان بپردازند و هر از گاهی مسئله­ و موضوعی تازه برای پژوهشگران گیلانی فراهم نماید اما پدیدارشناسی ناقص این عزیزان بزعم برخی از پژوهشگران دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران جنوب موجب گردید تا آن ها فراتر و در تمایز با پژوهش ­های پیشین، دوباره به بررسی این موضوع بپردازند. بنابراین طی یک زیست تجربی چند ساله و با اتخاذ رویکرد پدیدارشناسانه و با تکیه بر افق اندیشه­ ورزی بلومنبرگ، هابرماس، ریگان، سینگر، هویزینگا و.. این پدیده را از افق­ های مختلف در رساله مقطع دکتری تحت عنوان «قصدمندی ورزاجنگ و پیامدهای سیاسی اجتماعی آن در رشت» کاویدند.
اما از آنجایی که امکان بروز همۀ آنچه کاوش شده در این سطور ممکن نیست تنها به گزیدۀ کوچکی از پدیدارگی­ های پژوهشگرانِ موصوف خواهیم پرداخت تا در یادداشت­ های آتی افقی دیگر را نشان دهیم.

برای دیدار و مصاحبه با یکی از نمونه­ های پژوهشی در اطراف شهر رشت، وارد روستای «گاوکول» شدیم که بعد از اتمام مصاحبه دریافتم این منطقه خارج از محدودۀ مورد نظر در پژوهش است! اما نام روستا که به معنی «شانۀ گاو»، «کوهان گاو» یا «کتف گاو» بود، می­توانست خود به ­عنوان سوال انضمامی پژوهش پیرامون ورزاجنگ، مطرح باشد.
با اندکی جستجو دریافتیم خانم مهری شیرمحمدی، پژوهشی با عنوان «تأملی در علل تکریم گاو در گیلان و پیدایش ورزاجنگ» در سال ۱۳۹۲ انجام داده که در آن فهرستی از مکان ­هایی در گیلان (یک رود، چند شهر و روستا) مرتبط با مفهوم گاو را دسته­ بندی نموده است. هرچند روستای گاوکول در نگارۀ وی، مشاهده نگردید اما آشکارگی رابطۀ نام­ مکان ­ها و ارتباط­شان با مفهوم گاو در گیلان، بسیار تأمل­برانگیز بود. در ضمن یادآوری منظومه شعر «گاو» اثر شیون فومنی نیز بر این تأمل افزود. به هر حال شیرمحمدی طی پژوهش مطروحه نوشته بود که بیش از چهل واژه برای گاو، وجود دارد و سپس با اشاره به وجود اسطوره­­ی سیاگالش و نشانه­ های باستانی پیرامون مجسمه­ی مارلیک در گیلان، تلاش نموده بود از اهمیت بیش از پیش «گاو در زندگی روزمره» مردم گیلان بگوید. بنابراین فهرستی شامل اسامی روستاها ارائه نموده بود: گاویه، گوشلوندان، گالش­کلوم، گاوا ک ده، کاگ­ولتاش، گالش­خیل، گالش­محله، گالش­آباد، گامیش­بان، گاوخوس گاودل، گاوده، گاوکده، گاوبَنه، گاوچرا، گاوماست، گاوه­سر، گاوه­جاره، گاو رود، گاواک ده (اسلام­آباد کنونی)، گاوده (امام­ده کنونی).
پژوهشگران موصوف با فرا رفتن از پژوهش شیرمحمدی و با اندکی واکاوی دریاتند که این نوع نام­گذاری تنها مربوط به استان گیلان و یا شهر رشت نیست. بنابراین با تهیه لایۀ اطلاعات جغرافیایی روستاهای ایران و با تکیه بر دو واژه­ی گاو و گالش از مجموع چهل واژۀ معادل برای گاو، و تفکیک لایۀ جغرافیاییِ مطروحه در آخرین نسخۀ در دسترس، تصویر ذیل را حاصل نمودند. ذکر مفهوم گالش و وجه تسمیه آن با نام گاو این است که بدانیم در معنی واژۀ گالش «گاوبان» ذکر شده است.

هرچند قرار بود موضوع این پژوهشگران دانشگاه آزاد اسلامی تهران (صولتی، بحرانی، مرتضوی) درخصوص «ورزاجنگ» باشد اما در همۀ پژوهش­ ها با سوالاتی انضمامی مواجه هستیم که پژوهشگر را به گشایش هایی فراتر از سوال اولیه می­بَرد. به هر حال تا جایی که در این یادداشت کوتاه می­ تواند اشاره کرد همین کافی است که یکی از فرضیه­ های این پژوهشگران را بطور خلاصه اینگونه بنویسیم: اگر روستاهای غرب ایران را به علت لهجه ­های مختلف زبان فارسی در تلفظ نام گاو، فاکتور بگیریم به داده­ ای جالب می­رسیم که بیانگر مسیر «گاوبازی» در تاریخ ایران از سال ۹۰۰ هجری شمسی تا به امروز است. به عبارت ساده­ تر، با اندکی چشم پوشی می­ توانیم بگوییم نام روستاها و اقبال به گاوبازی به عنوان بخشی از سرگرمی مردم ایران بسیار بهم نزدیک است.
ذکر فقرۀ فوق به معنی تأیید یا رد «ورزاجنگ» توسط پژوهشگران موصوف نیست بلکه تنها افقی از این پدیده را که گیلانی یا شمالی پنداشته می ­شود، در سطور فوق آشکار نمودیم. در مجموع، افق ­های بیشتر را می ­توان در پژوهش «بررسی پدیدارشناختی تطور میان نسل ­ها در پدیدۀ ورزاجنگ» نوشتۀ همین پژوهشگران در مطالعه گرفت.
انتهای پیام/