شهرداری سیاهکل

این تصویر مربوط به مراسم افتتاحیه شهرداری سیاهکل می باشد که بنا بر نوشته کتاب این تاریخ به سال ۱۳۰۴ خورشیدی باز می گردد.

اما در منابع دیگر از جمله برخی از اوراق شهرداری و همچنین به استناد وبسایت رسمی خدمات شهری زمان تاسیس شهرداری سیاهکل به سال ۱۳۰۸ خورشیدی باز می گردد .

اگر این تاریخ مربوط به سال ۱۳۰۴ باشد بنا به استناد سخنان مطرح شده در پورتال وزارت کشور در لینک  شهرداری سیاهکل جزو ۱۶ شهرداری اول کشور و چنانچه در سال ۱۳۰۸ خورشیدی باشد باز هم بنا بر همان نوشتار جزو ۱۳۶ شهرداری نخست کشور می باشد.

متن موجود در پورتال وزارت کشور:

بلد ” به معناي شهر است و ” بلديه” نام قديم شهرداري است. تأسيس بلديه در ايران يك قرن قدمت دارد و اولين بلديه دركشاكش حوادث مشروطه در تهران تأسيس شد.

پيش از آنكه اداره‌اي به نام بلديه درتهران قديم تشكيل شود، اداره‌اي تأسيس شده بود كه تقريباً همان وظايف بلديه راانجام مي‌داد. اين اداره نامش « اداره احتسابيه » بود و اعضاي آن را « محتسب»مي‌گفتند. اين اداره از دو شعبه احتساب و تنظيف كه هر كدام عده‌اي نايب و فراش وسپور تحت فرمان داشته‌اند، تشكيل شده بود.

محتسبين قبلاً زير نظر حكومت و كلانترشهر كار مي‌كردند و در مجازات امورخلافي و حتي در داد و ستد و فروش اجناس دخالتمي‌كردند. شعبه ظافت اداره احتسابيه جمعي سقا براي آبپاشي در اختيار داشت و بااستفاده از صد رأس الاغ و قاطر كار حمل زباله را انجام مي‌داد.

در سال ۱۲۸۵ شمسي و با پيروزي نهضت مشروطه، به دليل مشكلات متعددي كه در اداره امور شهرها درزمينه‌هايي مانند بهداشت شهري،  برساني و … وجود داشت نمايندگان مجلس اول درصددتدوين قانوني براي اداره امور شهرها برآمدند، كه اين عمل به تدوين اولين قانونشهرداري‌ها با عنوان « قانون بلديه »  در تاريخ ۱۹ خرداد ۱۲۸۶ شمسي انجاميد.

اين قانون در ۱۰۸ ماده به تصويب نمايندگان مجلس رسيد، هدف از تأسيس بلديه دراين قانون تأمين منافع شهرها و رفع نيازهاي شهرنشينان اعلام شد.  در اين قانونتشكيل انجمن بلديه پيش‌بيني شده بود كه اعضاي آن را مردم انتخاب مي‌كردند  ( البتهمطابق اين قانون زنان حق رأي نداشته‌اند ). انجمن بلديه داراي اختيارات گسترده‌ايدر امور شهري بود.

رياست اداره بلديه بر عهده رئيس انجمن بلديه بود كه از مياناعضاي انجمن بلديه با اكثريت آرا انتخاب مي‌شد و عنوان وي « كلانتـر » بود كه معادلمعاون اول شهردار بوده است با تدوين اين قانون براي اولين بار مردم توانستند درانتخاب اعضاي انجمن بلديه شركت كنند و منتخبان آنها از اختيارات وسيعي در بلديهبرخوردار شدند. ولي بايد توجه داشت كه هرچند انجمن‌هاي بلدي اقداماتي را در سطحشهرها انجام دادند و ليكن در عمل تشكيل اداره بلديه و انجمن بلديه به صورت قانوني بامشكلات متعددي روبه رو شد.

با توجه به شرايط نامناسب سياسي بعد از پيروزيمشروطيت و چالش‌ها وتقابل‌هاي دولت و مشروطه خواهان بر سر مسائل مختلف، اقداماتاصلاحي بلديه تحت تأثير اين عوامل قرار گرفت. در كنار اين عوامل، كمبود بودجه ودرآمدهاي مالي بلديه و همچنين ضعف عملكرد اعضاي انجمن‌هاي بلدي نيز در كاهش كارآييآن مؤثر بود. لذا مي‌توان گفت كه باتوجه به شرايط و فضاي سياسي كشور در اوايلمشروطيت، حمايت جدي از تشكيل يك بلديه قانوني انجام نگرفت. تأثيرگذاري اين عوامل بهحدي بود كه با وجود تلاش‌هاي صورت گرفته بلديه به مفهوم قانوني در اوايل مشروطيتشكل نگرفت چنان كه اولين بلديه قانوني در تهران در ۱۲۸۹ يعني نزديك به سه سال پس ازتصويب قانون تأسيس بلديه در مجلس شوراي ملي، شكل گرفت.

اولين بلديه قانونيتهران به هنگام نيابت سلطنت « عضد‌الملك قاجار » ( رئيس ايل قاجار )، به رياست” دكتر خليل‌خان اعلم‌ الدوله ( ثقفي )”  تأسيس شد. اين اداره مقابل سبزه ميدان و درمحلي به نام خيام‌خانه يا چادرخانه استقرار يافت. اداره جديد يك معاون داشت به نام “عليرضاخان بهرامي ” كه بعدها به « مهذب السلطنه » معروف گرديد و يكي ازچشم‌پزشكان سرشناس تهران قديم بود و در علوم فلسفي و روان شناسي وارد بود. رئيسمحاسبات و تنظيم بودجه و كارگزيني نيز به يك نفر ارمني به نام « مسروپ ‌خانمسروپيان » سپرده شد.

اداره بلديه بعداً زير نظر وزارت داخله انجام وظيفه مي‌كردو نخستين كسي كه از طرف اين وزارتخانه حكم رياست بلديه را دريافت كرد شخصي به نام” يمين ‌السلطنه ” بود و به طوري كه در حكم صادره وي نوشته بودند، ايشان ماهانه مبلغهشتاد تومان دريافت مي‌كرد.  وظيفه عمده و اساسي بلديه در تهران قديم و در زمان” عضدالملك ” علاوه بر نظافت خيابانها و كوچه‌هاي دارالخلافه، سنگفرش كردن چند خيابانهم بوده است. در آن زمان معمولاً رفتگران يا نظافت‌چي‌هاي بلديه با مشك خيابانها راآبپاشي مي‌كردند تا گرد و غبار خيابانها مردم و رهگذران را آزار ندهد.

تنهاعوارضي كه اداره بلديه از مردم در اوايل كار خود مي‌گرفت، عوارضي بود كه از وسايلباركشي كه وارد تهران مي‌شدند وصول مي‌كرد. از اين طريق هزينه و حقوق و مواجبكارگران  ( رفتگران ) تأمين مي‌گرديد و چيزي اضافه نمي‌آمد كه به مصرف امور اساسيمثل خيابان‌سازي و تعميم روشنايي شهر برسد.

در جريان نخستين اقداماتي كه انجمنبلديه انجام داد ضعف‌هاي آشكاري مشاهده شد، چنانكه اين مسئله موجب اعتراض نمايندگانمجلس گرديد. زيرا در ميان اعضاي انجمن بلديه افراد سنت‌گرا و كساني كه با محتوايقانون به طور دقيق آشنا نبودند وجود داشت و چون نظارت قانوني و مستمري بر كار آنهاوجود نداشت موجب خودسري‌هايي در كار اعضاي بلديه شد. بنابراين دلايل نمايندگان مجلسدرصدد اصلاح قانون بلديه برآمدند و در اين راستا در ۹ رمضان ۱۳۲۹ قمري ( ۱۲۹۰ شمسي) با پيشنهاد دولت مبني بر انفصال انجمن‌هاي بلدي موافقت كردند. اين موضوع بهمعناي نسخ قانون بلديه نبود بلكه براي اصلاح قانون بلديه و افزايش ميزان كارآييانجمن‌هاي بلدي چنين تصميمي گرفته شد.

نخستين شهرداريي كه براساس قانون بلديه مصوب ۱۲۸۶ هـ.ش تأسيس شد، شهرداري تهران بود كه با تشكيلات جديد در همان سال (۱۲۸۶) تقريباً بلافاصله پس از تصويب قانون پايه‌گذاري شد و با تشكيلات جديد آغاز به كار كرد. پس از آن تا سال ۱۳۰۴، يعني آغاز سلطنت پهلوي اول، مجموعاً ۱۶ شهرداري ايران تأسيس شد.

اداره بلديه همچنان براساس قانون به كارخود ادامه داد. با وجود اينكه دولت سعي كرد  بلديه را به خود وابسته كند و ليكن اينكار تا كودتاي ۱۲۹۹ عملي نشد.

پس از كودتاي ۱۲۹۹ و روي كارآمدن دولت سيدضياءالدين طباطبايي و تسلط دولت بر تمامي امور، نخست وزير براي رسيدن به اهدافشتصميم گرفت نهادهاي مستقلي مانند بلديه را به دولت وابسته كند. از اين رو با تدويننظامنامه‌اي در هيأت دولت در سال ۱۳۰۰ شمسي اداره بلديه وابسته به دولت شد و بدينسان تحولات آن تحت تأثير تصميمات « قدرت سياسي » قرار گرفت. بر اساس اين نظامنامهرياست تشكيلات بلديه تهران زير نظر رياست وزرا قرار گرفت و نخست وزيـر از طرف خودكفيلي را براي اداره بلديه تعيين مي‌كرد. ضمناً در همين سال ساختمان مركزي بلديه بهميدان سپه انتقال يافت.

با روي كارآمدن رضا خان روند تمركزگرايي دولت با شدتبيشتري دنبال شد و از همين رو دولت در ۳۰ ارديبهشت ۱۳۰۹ قانون جديدي براي تشكيلاتبلديه تصويب كرد. متن قانون به منظور رفع مشكلات مالي دولت در زمينه امور شهريتدوين شده بود و نحوه دريافت عوارض و ماليات‌هارا براي دولت مشخص و راحت‌تر كردهبود. با وجود اينكه مطابق اين قانون تشكيل انجمن بلديه پيش‌بيني شده بود و ليكننظامنامه انجمن‌هاي بلدي طوري تدوين شده بود كه دست دولت در نحوه اداره آن آزادبوده و براساس اهداف دولت كار مي‌كرده است.

در سال ۱۳۰۸ چهار شعبه بلديه بهنام « بخش » در چهار نقطه شمال و جنوب و شرق و غرب تهران تشكيل گرديد. در سال ۱۳۱۵شمسي تعداد بخش‌ها به هشت رسيد. بعلاوه در شهرري و شميران هم دو بخش عهده‌دار وظايفشهرداري شدند. در سال ۱۳۱۹ براي آنكه بخش‌هاي مذكور تا حدي استقلال و آزادي عملداشته باشند به چهار « برزن » كامل تبديل گرديدند كه هر يك وظيفه شهرداري را دربرزن خود انجام مي‌دادند. در سال ۱۳۲۵شمسي تعداد برزن‌ها به ۱۶ افزايش يافت و اينامر تا سال ۱۳۲۸ ادامه يافت. با روي كار آمدن محمد‌رضا پهلوي، همچنانروال كار شهرداري ( تا سال ۱۳۲۸ ) به همان شكل سابق    ادامه يافت [ و به دليلمشكلاتي كه در سطح شهرها وجود داشت و اينكه مردم نقش چنداني در امور شهري نداشتنددولت تصميم گرفت مجدداً انجمن‌هاي شهري را فعال كند وليكن به تشكيل انجمن‌هاي شهريبا يك ديدگاه قدرت‌گرايانه و از بالا نگاه مي‌شد، هدف اين بود كه در عين اينكهانجمن‌هاي شهري تشكيل مي‌شد قدرت دولت هم تثبيت شود به همين دليل در اين قانون قدرتزيادي به انجمن‌هاي شهر و شهرداري‌ها داده نشد و عملاً ويژگي‌هاي يك نظام تمركز‌گرادر آن   لحاظ شده بود.

از دهه ۱۳۳۰ به بعد با تغييراتي كه در شرح وظايف و سيستماداري شهرداري‌ها به وجود آمد اين نهاد به شكل و هيأت امروزيش نزديك‌ترشد.

در دوره سلطنت رضاخان، تأسيس شهرداري ها تسريع يافت، به طوري كه تا پايان سلطنت وي، بالغ بر ۱۳۶ شهرداري تأسيس شد. شهرداري ها در اين دوره ، سازماني كاملاً دولتي بودند. در سال ۱۳۰۹ ، قانون بلديه لغو شد و قانون جديدي تصويب شد كه به موجب آن تأكيد بر وابستگي انحصاري شهرداريها از حيث مالي و به تبع آن اداري و اجرايي به دولت و بودجه ملي ـ دولتي بود.

در دوران سلطنت پهلوي دوم نيز تغييراتي در قوانين اداره شهرها به وجود آمد. در سال ۱۳۲۸ قانون جديدي تصويب شد كه در شرايط تعيين شهردار، حقوق و مزاياي او و همچنين واگذاري برخي اختيارات تازه به انجمنهاي شهر تغييراتي ايجاد شده بود . در سال ۱۳۳۱ در لايحه الحاقي به قانون سال ۱۳۲۸، اختيارات انجمنهاي شهر و قدرت مردم افزايش يافت.

از سال ۱۳۳۲ به بعد، بنا به دلايل سياسي، تغييراتي در قانون سال ۱۳۳۱ ايجاد شد كه در نهايت منجر به كاهش قدرت مردم شد. علاوه بر اين، در دوران قبل از انقلاب، دو قانون نوسازي و عمران شهري و تأسيس شوراي‌عالي شهرسازي و معماري ايران تصويب شد كه به موجب ماده ۷ قانون اخير، شهرداري ها مكلف به اجراي مصوبات اين شورا بودند.

در مجموع، در فاصله سالهاي ۱۳۵۸ تا سال ۱۳۷۵، تعداد ۱۶۷ شهرداري جديد در كشور تأسيس شده است. در سال ۱۳۷۵ تعداد شهرداريهاي كشور به ۶۵۰ شهرداري رسيد.

از ابتداي تاسيس شهرداري تاكنون (آبان ۱۳۸۹ ) تعداد ۱۱۱۳ شهرداري در كشور تاسيس و راه اندازي شده است.

منابع :

کتاب فرمانروایان دیلمان نوشته افشین پرتو

پورتال وزارت کشور

پورتال خدمات شهری