بررسی موانع و چالش های موجود بر سر راه شوراهای اسلامی و راهکارهای رفع آن

درسیاهکل/ معین رمضانی: در نظام جمهوری اسلامی ایران، مشارکت مردمی و دموکراسی محلی از اهمیت بسیار مهمی برخوردار است. شوراهای اسلامی شهر، به عنوان یکی از مهمترین نهادهای مردمی، نقش حیاتی در تحقق این مهم ایفا میکنند. این نهاد برخاسته از اصول قانون اساسی، با هدف مشارکت شهروندان در اداره امور محلی و توزیع عادلانه قدرت شکل گرفته است. تاریخچه شکل گیری شوراهای اسلامی به دوران پس از انقالب اسلامی باز می گردد، جایی که قانونگذاران اساسی به دنبال ایجاد مکانیزمی برای مشارکت مردم در تصمیم گیریهای محلی بودند. بر اساس اصل ششم قانون اساسی، اداره امور کشور باید با اتکا به آرای عمومی و از طریق انتخابات صورت پذیرد.

شوراهای اسلامی شهر و روستا یکی از مهمترین مصادیق این مشارکت محسوب میشوند. وظایف شوراهای اسلامی شهر طیف گستردهای از اختیارات را شامل میشود. از انتخاب شهردار گرفته تا تصویب بودجه و نظارت بر عملکرد شهرداری.

این نهاد به عنوان پارلمان محلی، نقش واسطه ای میان شهروندان و مدیریت شهری ایفا میکند و می تواند تأثیر قابل توجهی در بهبود خدمات شهری داشته باشد.

با وجود اهمیت و جایگاه قانونی این نهاد، مطالعات متعدد نشان می دهند که شوراهای اسلامی شهر با چالش های متعددی مواجه هستند. از جمله این چالشها میتوان به عدم نهادینگی کامل، محدودیتهای قانونی، ضعف در آموزش اعضا و عدم جلب اعتماد کامل شهروندان اشاره کرد. این مسائل باعث شده تا کارآمدی و اثربخشی این نهاد مردمی با چالش مواجه شود.

در این میان، نقش نظارتی شوراهای اسلامی شهر از اهمیت ویژه ای برخوردار است. نظارت بر عملکرد شهرداری، حسابرسی مالی، بررسی مصوبات و طرحهای شهری از جمله وظایف مهم این نهاد محسوب میشود. اما واقعیت آن است که این نقش نظارتی چندان که باید و شاید محقق نشده است.

آنچه در رابطه با چالش ها و تداخلات نظارتی شورای اسلامی و شهرداری مشاهده میشود، به وضوح ناشی از فقدان یک مدل کارآمد مدیریت شهری است. مدل مدیریت شهری، یکی از موضوعات کلیدی در ارتباط با نحوه اداره شهرهاست. تجربیات جهانی نشانگر کاربرد مدل های گوناگون اما برخوردار از تعریف، ویژگی ها و چارچوب نهادی و قانونی مشخص است. در ایران با وجود سابقه یک صد ساله تشکیل نهاد شهرداری، تاکنون در هیچ یک از متون قانونی، نامی از مدل مدیریت شهری برده نشده است.

با این حال بررسی سیر تطور مدل های مدیریت شهری در ایران نشان می دهد تاکنون مدل شورا – مدیر شهر، رایج ترین مدل مدیریت شهری بوده است.

بررسی های انجام شده در رابطه با چرایی بروز تنشها بین شوراهای شهری و شهرداریها حاکی از آن است که مهم ترین نقاط ضعف مدل رایج در مدیریت شهرهای ایران عبارتند از: عدم تفکیک رهبری سیاسی از مدیریت تتخصصی، محدود بودن وظایف نهادهای مدیریت شهری، یکسان بودن مدل اداره امور شهر در تمام شهرهای کشور، ضعف مکانیسم های نظارت و تعادل بخشی در تنظیم رابطه شورا و شهردار، عدم شکل گیری شوراهای محله ای و منطقه ای زیر مجموعه شوراهای شهر و نحوه انتخاب اعضای شورای شهر است.

در این بحث لازم و ضروریست به چالش های نظارت شوراهای اسلامی شهر بر مدیریت شهری و شهرداری پرداخته شود.

پیش از هر چیز باید عناصر دخیل در مدیریت شهری شناسایی شوند تا از این طریق بتوان به شکل بهتری دلایل بوجود آمدن چالش نظارتی بین شوراهای اسلامی و شهرداری را درک نمود.

مطالعات انجام شده حاکی از آن است که شوراهای اسالمی شهر، علیرغم برخورداری از مبانی قانونی محکم، در عمل با محدودیتهای جدی در اعمال اختیارات و ایفای نقش نظارتی خود مواجه هستند.

بنابراین چالش های چندوجهی در ساختار حقوقی و عملکردی شوراهای اسلامی شهر است که این امر ناشی از چندین عامل اساسی است:

الف) مبانی حقوقی و محدودیتهای ساختاری

فقدان ضمانت اجرایی:

قوانین موجود فاقد سازوکارهای مؤثر برای الزام سایر نهادها به همکاری با شوراها هستند. این خلا قانونی موجب میشود تا مصوبات و تصمیمات شوراها در عمل با چالش اجرایی روبرو شود.

تمرکزگرایی اداری:

ساختار حاکم بر نظام اداری کشور همچنان متمرکز بوده و فرصتهای مشارکت واقعی مردم در اداره امور محلی را محدود میکند. این امر با روح قانون اساسی و اهداف تشکیل شوراها در تعارض آشکار قرار دارد.

ابهام در تعریف حدود اختیارات:

عدم تفکیک دقیق وظایف شورا و شهرداری موجب تداخل اختیارات و کاهش کارآمدی مدیریت شهری شده است.

چالش های ساختاری:

۱.تمرکز گرایی شدید در نظام اداری کشور.

۲.عدم تفکیک واضح وظایف نظارتی و اجرایی بین شورا و شهرداری

۳.فقدان سازوکارهای مؤثر برای مشارکت واقعی شهروندان

موانع فرهنگی و اجرایی:

۱. ضعف فرهنگ مشارکت جمعی در مدیریت شهری.

۲.سنت مدیریت متمرکز و فرد محور طی قرون متمادی.

۳. عدم آمادگی نهادهای اداری برای پذیرش نقش نظارتی شوراها.

خلاهای قانونی:

۱. عدم الزام قانونی سازمان‌های دولتی در همکاری با شوراها.

۲. نبود سازوکارهای نظارتی شفاف.

۳.ابهام در تفسیر قوانین مرتبط با اختیارات شوراها.

پیامدهای ساختاری:

۱.تبدیل شوراها به نهادهای تشریفاتی.

۲. کاهش کارآمدی مدیریت شهری.

۴. عدم تحقق مشارکت واقعی شهروندان در اداره امور محلی.

دلایل ریشه ای محدودیتها:

۱.میراث نظام متمرکز اداری.

۲. فقدان زیرساخت‌های فرهنگی و حقوقی لازم.

۳. عدم بسترسازی مناسب برای مشارکت شهروندان در امور شهری.

در نتیجه مشخص است که چالش های شورای اسلامی شهر صرفا” یک مسئله حقوقی نیست، بلکه معلول مجموعه پیچیده از عوامل ساختاری، فرهنگی و اجرایی است که نیازمند رویکردی جامع و چندبعدی برای اصلاح میباشد.

ارائه راهکارها و پیشنهادات: 

با عنایت به مطالب مطرح شد و علیرغم پتانسیل های بالقوه شوراهای اسلامی شهر در تحقق مدیریت مشارکتی، موانع ساختاری و حقوقی مانع از تحقق کامل اهداف این نهاد مردمی شده است. لذا ضرورت بازنگری اساسی در نگرش حاکم بر نظام مدیریت شهری و تقویت جایگاه حقوقی شوراها امری اجتنابناپذیر می نماید. برای برون رفت از وضعیت موجود و ارتقای جایگاه حقوقی شوراهای اسلامی شهر، راهکارهای زیر مورد تأکید قرار می گیرد:

۱. بازنگری در قوانین:

تدوین قوانین شفاف و دقیق که حدود اختیارات و سازوکارهای نظارتی شوراها را به صورت روشن مشخص نماید.

۲. تمرکز زدایی اداری:

واگذاری اختیارات و منابع بیشتر به نهادهای محلی و کاهش تصدی گری دستگاههای دولتی.

۳. ارتقای سطح دانش و توانمندی:

برگزاری دوره های آموزش تخصصی برای اعضای شوراها با هدف افزایش کارآمدی و تخصص.

۴. تقویت مکانیزم های مشارکت مردمی:

ایجاد سازوکارهای شفاف برای نظارت شهروندان بر عملکرد شوراها و شهرداری ها.

انتهای یادداشت/