ساختار شهرداریها بر اساس جمعیت

درسیاهکل/مهدی نیک پی بیدرونی : با توجه به انتخاب اعضاي چهارمين دوره شوراي اسلامی شهر سياهكل و با عنايت به لزوم بررسي عملكرد شهرداري در دوره گذشته جهت ابقاي شهردار يا انتخاب شهردار جديد ، يادداشتهايي با عنوان آشنايي با ساختار شهرداري و وظايف آن براي نيل  به سياهكلي ايده آال و فارغ از محروميت تقديم ميگردد.

قسمت اول: ساختار شهرداریها بر اساس جمعیت
ساختار سازمانی شهرداری ها بر حسب جمعیت و وسعت هر شهر تعیین میگردد و شهرداری در جایی که پنج هزار نفر جمعیت باشد تشکیل می گردد.

وظایف شهرداری ها که در پنج گروه تقسیم شده است براساس ساختار سازمانی شهرداری ها به انجام وظیفه می پردازند ، مثلا ساختار شهرداری هایی که تنها از سه واحد خدمات شهری ، مالی و اداری تشکیل شده با ساختار شهرداری ها که به صورت اداره و یا معاونت اداره می شوند در انجام تفاوتی نمی کند بلکه تنها در تقسیم کار ساختار این شهرداری ها تفاوت وجود دارد.
شهرداری که تنها از سه واحد تا پنج واحد تشکیل شده ، پنج وظیفه شهرداری ها را این واحدها انجام می دهند بدون اینکه تخصص این کار را داشته باشند. ولی شهرداری هایی که به صورت اداره و معاونت اداره می شود انجام هر کاری در شهرداری بر اساس تخصص صورت می گیرد.
شهرداری ها با توجه به وسعت و جمعیت در ایران به 9 رده تقسیم می شوند که عبارتند از:
الف : شهرهای کمتر از 8 هزار نفر
ب : شهرهای 8 الی 15 هزار نفر
پ: شهرهای 15 الی 25 هزار نفر
ت : شهرهای 25 تا 40 هزار نفر
ث : شهرهای 40 الی 55 هزار نفر
ح : شهرهای 55 تا 110 هزار نفر
خ : شهرهای 110 تا 220 هزار نفر
ج : بیش از 220 هزار نفر
چ : کلان شهرها که بیش از یک میلیون نفر جمعیت دارند.
الف- ساختار سازمانی شهرداری در شهرهای کمتر از 8 هزار نفر، 8 تا 15 هزار، 15 تا 25 هزار نفر :

در ساختار سازمانی این رده از شهرداری ها تنها سه واحد خدمات شهری، خدمات مالی، خدمات اداری و شهردار و یک معاون وجود دارد و وظایف قانونی شهرداری ها را این سه واحد انجام می دهند. مثلاً صدور پروانه ساختمانی که یک کار فنی است و در ساختار شهرداری های شهرهای بزرگ یک اداره و یا واحد مخصوص می باشد در این ساختار در خدمات شهری می گنجد.
ب- ساختار سازمانی شهرداری در شهرهای 25 تا 40 هزار نفر :

با بزرگتر شدن شهر و افزایش جمعیت تخصصی شدن امور بیشتر مورد توجه قرار می گیرد و دو واحد دیگر علاوه بر واحدهای دیگر بنام خدمات فنی و خدمات صنفی اضافه می گردد و تعداد واحد به پنج واحد افزایش پیدا می کند و امور صنفی و فنی شهر که قبلاً در خدمات شهری انجام می گرفت از آن جدا و به صورت واحدهای مستقل انجام می گیرد.
ج- ساختار سازمانی شهرداری در شهرهای 40 تا 55 هزار نفر:
با افزایش جمعیت ، شهرها نیز گسترش پیدا می کند این شهرها را هم از نظر ایمنی و هم نوسازی باید آماده ساخت و محلات قدیم و کوچه و خیابان هایی که به گذشته تعلق دارد نیازمند بهسازی و نوسازی در محلاتی که گسترش پیدا کرده است می باشد به همین منظور در ساختار چنین شهری دو واحد دیگر برای خدمات رسانی هر چه بهتر از گذشته اضافه می گردد ، بنام های واحد آتش نشانی و واحد نوسازی و تعداد واحدهای خدمات دهنده به 7 واحد افزایش پیدا می کند. خدمات نوسازی از خدمات فنی جدا شده و خدمات آتش نشانی از خدمات شهری جدا شده است و به صورت مستقل به انجام وظیفه می پردازد.
د- ساختار سازمانی شهرداری در شهرهای 55 تا 110 هزار نفر:
برخلاف ساختار سازمانی شهرهای کوچک که زیرمجموعه های شهردار به صورت واحد می باشند اما در ساختار شهرداری های 55 تا 110 هزار نفر این واحدها به اداره تبدیل شده که عبارتند از اداره عمرانی و شهرسازی، اداره خدمات شهری، اداره امور اداری، اداره امور مالی که از چهار اداره تشکیل شده است.
ویژگی مهم و تفاوت این ساختار با ساختارهای قبلی استقلال نسبی مدیران این اداره و تا حدودی تخصصی شدن امور شهرداری ها در خدمات رسانی می باشد و در ساختار قبلی که واحدها مستقیماً زیر نظر معاون و شهردار بودند در این ساختار بعلت گستردگی شهرداری ها که برخی از اداره ها در جایی که غیر از مکان شهرداری مستقر می شوند و به صورت مستقل در انجام وظایف و تصمیم گیری عمل می کنند و تنها سیاستگذاری و تصمیم گیری های کلان شهر را با شهرداری هماهنگ می کنند و این امر سبب کاستن از بوروکراسی و سردرگمی مردم در شهرداری ها می شود و استقلال مدیران با توجه به حدود و وظایف و اختیارات حفظ می گردد.
ه- ساختار سازمانی شهرداری در شهرهای 110 تا 220 هزار نفر
ساختار سازمانی شهرداری های این گونه شهرها برخلاف سایر ساختار اداری که یک معاون بوده در این ساختار به دو معاونت فنی و خدمات شهری و معاونت اداری و مالی تقسیم میشود که هر یک از این معاونت ها به دو بخش تقسیم شده و به انجام وظایف خود می پردازد و زیر مجموعه همه این بخش ها به صورت اداره است که هر یک دارای یک رئیس با وظایف معین و تعریف شده قانونی که زیر نظر رئیس بخش و معاونت اداره می شوند. البته این ساختار کلی شهرداری است و اگر شهری به چند منطقه تقسیم شود هر یک از مناطق متفاوت از شهرداری کل یک شهر عمل می کند.
و- ساختار سازمانی شهرداری در شهرهای بیش از 220 هزار جمعیت
ساختار شهرداری های این گونه شهرها کامل ترین نوع ساختار می باشد که هر چه شهرها کوچکتر شوند ساختار آنها هم کوچکتر می گردد. ساختار این شهرداری ها از دو بخش تشکیل شده، بخش اول که مستقیماً زیر نظر شهردار و یا جانشین او اداره می گردد مثل خدمات رایانه ای ، اجرائیات ؛ مناطق، اداره حقوقی و املاک، حراست، روابط عمومی و بازرسی و شکایات و بخش دوم شامل سه معاونت شهرسازی و عمرانی، معاونت خدمات شهری، معاونت مالی و اداری که زیر مجموعه های هر یک از این معاونت به صورت اداره انجام وظیفه می کنند.هر یک از این اداره ها نیز تخصصی تر شده و تنها در حدود وظایف خود انجام عمل می کنند.

البته همان طور که در ساختار قبلی گفته شده این ساختار کلی شهرداری یک شهر می باشد و شهرداری هایی که در مناطق و نواحی تشکیل می گردد از شهرداری کل تبعیت می کند.

ز- ساختار سازمانی شهرداری در شهرهای کلان (بیش از یک میلیون نفر)
ساختار سازمانی شهرداری های کلان شهر با سایر شهرداری ها تفاوت اساسی دارد و آنچه تشابه بین این است که همه شهرداری ها تنها با « ساختار کلی وظایف » شهرداری ها با شهرداری کلان شهر وجود دارد تفاوت ساختاری انجام می دهند.

در شهرداری های کلان علاوه بر وجود معاونت های گوناگون و ادارات کل که زیر نظر مستقیم شهردار مشغول هستند برخی از وظایف شهری به صورت سازمان مستقل در تصمیم گیری اما زیر نظر شهرداری و برخی به صورت شرکت ها و موسسات و برخی دیگر به صورت خصوصی اداره می شوند.

از جمله سازمان زیباسازی که با تغییر در اساسنامه در سال 1370 در 35 ماده با هویت مستقل حقوقی که دارای اهداف حفاظت از هویت اصیل معماری، شناسایی بافت تاریخی شهر تهران و ارتقای کیفی محیط زیست شهری بر شمرد این سازمان در کلان شهر تهران بوجود آمد.
ساختار سازمانی کلان شهرها با توجه به نیازهای آن شهر تعریف می گردد مثلاً آنچه در کلان شهر کرج یا اصفهان نیاز می باشد با کلان شهر اهواز و تبریز و مشهد با همدیگر تفاوت دارند که موقعیت آب و هوایی و جغرافیایی و اهمیت و جایگاه کلان شهر در منطقه و کشور این ساختار را بوجود می آورد.

اصفهان و شیراز دو شهر توریستی و تاریخی است اما شهر تهران و کرج شهرهای صنعتی و اشتغال زاست و اهواز یک شهر گرمسیری است، پس ساختار سازمانی شهرهای کلان شهر فقط در ساختار با هم متفاوت اما در انجام وظایف قانونی خود مشابه می باشند و این تفاوت ساختاری تنها در جهت ارائه خدمات بهتر و نیازهای شهری می باشد.

منابع و ماخد :
– دشتی ، رضا، پایان نامه کارشناسی، نقش شوراها در مدیریت شهری، دانشگاه اهواز 1380
– منصور، جهانگیر ، شهر و شهرداری، نشر دیدار 1382
– سازمان شهرداریها و دهیاریهای کشور، شرح وظایف و اختیارات روابط عمومی شهرداریها، روابط عمومی سازمان شهرداریها و دهیاریهای کشور 1385
– شهرداری مشهد، سیستم یکپارچه سازی و مدیریت شهری ، شهرداری مشهد 1384
– سازمان مدیریت و برنامه ریزی، طبقه بندی مشاغل، معاونت انسانی 1370
– شهرداری تهران، آشنایی با وظایف و اختیارات معاونت حقوق شهرداری، 1375