آرامسازي ترافيك

درسیاهکل/مجتبی رحیمی : آرامسازي ترافيك (Traffic Calming)

مقدمه : افزايش تصادفات در جاده‌ها و خيابان‌هاي شهري زنگ خطري را براي مسئولان حمل و نقل شهري به صدا در آورده است كه لازم است هرچه زودتر براي آن چاره‌انديشي شود. تصادفات راهنمايي و رانندگي معلول عوامل مختلفي است و نمي‌توان وقوع آنها را صرفاً به يك عامل مربوط دانست ، ازاینرو در مطالعات ایمنی باید همواره کوشش شود همه این عوامل مد نظر قرار گیرد. اگرچه اطمینانی وجود ندارد تا وقتی انسان هدایت وسیله نقلیه را به عهده دارد، میزان تصادفات به صفر رسیده و ایمنی راه به طور کامل تأمین شود، اما هوشياري راننده ، داشتن شرایط مطلوب راه ، رعایت استانداردهای ایمنی در خودروها و توجه به نظرات پلیس به میزان بسیار زیادی در كاهش آمار تصادفات جانی و مالی مي‌تواند مؤثر باشد.

وقوع هر تصادف معلول علل مختلفي بوده كه در اين ميان سرعت وسيله نقليه به عنوان يكي از مهمترين عوامل بروز تصادفات جاده اي منجر به جرح يا فوت مطرح مي‌باشد. از اينرو انجام مجموعه اي از اقدامات اساسي جهت كاهش سرعت تردد وسايل نقليه و بهبود وضعيت ايمني راه ها ضروري به نظر مي‌رسد. آرام سازي ترافيك در زمره اقدامات مهندسي است كه با هدف كاستن از سرعت نابجاي وسايل نقليه و افزايش ايمني تردد در معبر مورد استفاده قرار مي‌گيرد.

پراكندگي و عدم هماهنگي مجموعه اقداماتي كه طي سال‌هاي اخير با هدف كاهش سرعت در معابر شهري انجام شده، يكي از مهمترين مشكلات مربوط به موضوع آرام‌سازي ترافيك است كه بدون توجه به شرايط گوناگون معابر از جمله مشخصات فيزيكي و فني اجرا گرديد.

در اين رابطه بايد اين نكته را در نظر داشت كه اعمال تغييرات فيزيكي با هدف آرام‌سازي ترافيكي در معبري نامتناسب و يا با مشخصات اجرايي نادرست نه تنها در افزايش ايمني كاربران معبر مؤثر نيست، بلكه مي‌تواند باعث افزايش احتمال وقوع تصادفات رانندگي و كاهش ايمني، امنيت و آرامش رانندگان، عابرين پياده و ساكنين حاشيه معبر گردد.

از اين رو استاندارد «معابر شهري و آرام‌سازي ترافيك» در سيصد و شست و هفتمين اجلاس كميته ملي استاندارد مهندسي ساختمان و مصالح و فرآورده‌هاي ساختماني مورخ ۹۰/۱۲/۱۶ مورد تصويب قرار گرفته است.

اين استاندارد به استناد بند يك ماده ۳ قانون اصلاح قوانين و مقررات سازمان ملي استاندارد ايران مصوب بهمن ۱۳۷۱، به عنوان استاندارد ملي ايران شناخته مي‌شود. فايل مربوط به اين استاندارد به پيوست همين مقاله ارائه مي‌گردد.

اكنون به بيان تعاريف، مفاهيم، اهداف و روشهاي مختلف آرام‌سازي ترافيك مي‌پردازيم.

آرام‌سازي ترافيك
آرام سازی ترافیک مجموعه‌ای از راهبردهایی است که توسط برنامه ریزان شهری و مهندسان ترافیک به منظور کاهش سرعت ترافیک استفاده می‌شود. نتیجه مستقیم این امر افزایش ایمنی ترافیک براي رانندگان وسايل نقليه و همچنين عابران مي‌باشد.

ازآثار جانبی آرام سازی ترافیک می‌توان به کاهش سر و صدا و آلودگی هوا اشاره کرد. آرام سازي ترافيك با استفاده از تدابير فيزيكي، اثرات منفي وسايل نقليه موتوري را كاهش مي‌دهد و رفتار رانندگان را تغيير داده و شرايط خيابان را براي تمامي استفاده كنندگان بهبود مي‌بخشد.

روش‌هاي آرام‌سازي ترافيك در صورتي كه به خوبي طراحي شده باشند مي‌توانند به بهبود ظاهر و سيماي كالبد فضاي شهري و كيفيت زندگي ساكنين كمك كند.

اهداف و آثار آرام سازی
به طور کلی پروژه های مربوط به آرام سازی در نقاط مختلف دنیا برای اهداف مختلف انجام می‌شود. هدف اصلی آرام سازی افزایش سطح ایمنی ، کاهش تعداد و شدت تصادفات در معابر شهری است.

علاوه برکاهش تعداد و شدت تصادفات ، روشهای مختلف آرام سازی اهداف دیگری از جمله کاهش میزان تخلفات ، افزایش ایمنی عابران و دوچرخه سواران ایجاد رفتار صحیح در رانندگان ، کاهش سرعت وسایل نقلیه ، کاهش تداخل و برخورد میان استفاده کنندگان از معابر ، کاهش تقاضا و … را نیز دنبال می‌کنند.
1. كاهش سرعت وحجم ترافیک
2. افزايش ايمني در معابر شهري
3. كاهش آثار زیست محیطی از قبیل گازهاي سمي ، آلودگي صوتي و لرزش ناشی ازحركت خودروها
4. افزایش راحتی عابران پیاده
5. تأمين دسترسي مناسب به خدمات مورد نياز روزانه
6. كاهش تأثیرات منفی بر خدمات امدادی و حمل ونقل عمومی
7. تأمين ديد مناسب به نوار عبور سواره و محيط پيرامون
8. جذابتر نمودن وجهه خيابان

مراحل انجام طرح‌هاي آرام‌سازي
در بررسی طرح های آرامسازی دو مرحله اصلی وجود دارد:
1. امکان سنجی
2. ارائه طرح آرام‌ سازي
درمرحله امکان سنجی در خصوص وضعیت معبر و اینکه آیا روش آرامسازی بهترین روش ایمنسازی است یا خیر ، بررسیهای لازم به عمل آورده می‌شود. درمرحله اول ، مشخصات فیزیکی و هندسی معبر ، عبور عابران پیاده ، مشخصات ترافیکی و کاربری های اطراف مورد بررسی قرار گرفته و تصمیم گیری مناسب اتخاذ می‌شود. سپس در مرحله دوم با توجه به بازرسی‌های محلی و تحلیل آماری انجام شده با در نظرگرفتن ضوابط روش های آرامسازی روش یا ترکیبی از روش‌های آرام سازی پیشنهاد می‌شود. مراحل انجام طرح‌های آرامسازی ترافیک مطابق نمودار زير است.

همچنین در طرح آرام سازی ترافیک نکات مهم زیر باید مورد توجه قرار گیرند:
1. سرعت وسایل نقلیه نسبت به حجم وسایل نقلیه برای ایمنی خطرناک تر است بنابراین باید برای تعیین مکان‌های آرام‌سازی به سرعت وسایل نقلیه اولویت داد.
2. حتی المقدور اقدامات مربوط به آرام‌سازی باید برای معابر شهری استفاده شود و معابر شرياني در موارد خاص بايد براي آرام‌سازي مورد نظر قرار گيرند.
3. آرام‌سازی باید در مکانی طراحی شود که برای راننده قابل پیش‌بینی باشد و امکان کاهش سرعت برای راننده وجود داشته باشد.
4. در مکان‌هاییکه امکان عبور وسایل نقلیه امدادی و وسایل نقلیه عمومی وجود دارد طرح باید به گونه‌ای باشد که این وسایل قابلیت تطابق با طرح را داشته باشند و در حرکت آنان خلل چندانی وارد نشود.

طبقه بندی روش‌های مهندسی آرام‌سازی
درمطالعات مختلف ، روش‌های آرام‌سازی در طبقه بندیهای مختلف ارائه شده است. درمطالعات ایالت آنکوریج آلاسکا روش‌های آرام‌سازی در چهار طبقه مختلف قرار گرفته است.
1. روش‌های کنترل حجم
2. روش‌های کنترل سرعت توسط تغییرات قائم در سطح راه
3. روش‌های کنترل سرعت توسط تغییرات افقی در سطح راه
4. باریک‌ سازی مسیر
در مطالعات ایالت ویرجینیا ، روش‌های آرامسازی در دو طبقه مختلف اقدامات فیزیکی و اقدامات غیر فیزیکی تقسیمبندی شده است. اين روش‌ها به طور كلي يا به صورت مهندسي و با استفاده از طرح هندسي انجام مي‌شوند يا به صورت غيرمهندسي انجام مي‌شوند. دراین مقاله ، روشهای موجود و نوین آرامسازی در چارچوب طبقه بندی آنکوریج آلاسكا مورد بررسي قرار مي‌گيرند.

الف. روش‌هاي كنترل حجم
روش‌های کنترل حجم ، مجموعه روشهای آرامسازی است که توسط آنها حجم وسایل نقلیه استفاده کننده از یک راه مشخص کاهش می‌یابد. برخی از روش‌های قابل استفاده برای کنترل حجم در ذیل مورد بررسی قرار گرفته است.
۱. مسدود کننده‌های کل خیابان
مسدودکننده‌های کل خیابان موانعی هستند که در خیابانها به کار گرفته می‌شوند و کل خیابان را بسته و معبر تنها به اندازه پیاده رو باز می‌ماند. مثال هایی در مورد مسدود کننده های کل خیابان شامل استقرار جزایر ، دیوارها ، دروازه های اهر نوع مانع دیگری است که به اندازه کمتر از عرض یک اتومبیل بدون مانع است. مسدودکننده‌های کل خیابان جهت رفع فوری مشکلات ترافیکی در نظر گرفته می‌شوند و از مطلوبیت پایینی برخوردار بوده و به ندرت مورد استفاده قرارمی‌گیرند.

 شكل ۱ : شيوه به كار گيري مسدود كننده خياباني

۲. مسدود کننده‌های نصف یا بخشی از خیابان
این نوع مسدود کننده‌ها موانعی هستند که جلو حرکت ترافیک در یک جهت و صرفا در فواصل کوتاه را می‌گیرند و در خیابان‌های دوطرفه کاربرد دارند. چنانچه از دو مسدود کننده در دو طرف تقاطع استفاده شود، عملكردي همانند نيمه‌ انحراف‌ دهنده‌ها خواهند داشت كه از حركت ترافيك در مسير مخالف جلوگيري مي‌كنند.

شكل ۲ : نمونه‌اي از روش مسدود كردن نصف خيابان

۳. انحراف‌ دهنده‌هاي مورب
انحراف دهنده‌های مورب موانعی هستند که به صورت مورب در تقاطع‌ها اجرا شده و باعث انحراف حرکت ترافیک از حالت مستقیم می‌شوند. انحراف دهنده‌ها جهت کاهش قطع ترافيك مستقيم، کاهش حجم و سرعت ترافیک وافزایش مطلوبیت ساكنان طراحي و اجرا مي‌شوند.

شكل ۳ : شيوه به كار گيري انحراف‌دهنده مورب

شكل ۴ : نمونه‌اي از انحراف‌دهنده مورب

۴. موانع ميانه‌اي
موانع میانه‌ای ، جزایر بر آمده‌ای هستند که در طول خط مرکزی خیابان ساخته می‌شوند و تا تقاطع ادامه می‌یابند. این موانع جهت جلوگیری از دخالت ترافیک مقابل اجرا می‌شوند.

شكل ۵ : نمونه‌اي از موانع ميانه‌اي 

ب) روش‌های کنترل سرعت توسط تغییرات قائم در سطح راه
در این روش‌ها با تغییر در ارتفاع ، بخش‌هایی از راه برای کاهش سرعت وسیله نقلیه آرامسازی انجام می‌پذیرد. برخی از روش‌های قابل استفاده برای کنترل سرعت توسط تغییرات قائم در سطح راه در ذیل مورد بررسی قرار گرفته است.

۱. سرعت‌گیرها
سرعت‌گیرها یکی از ابزار آرامسازی هستند که بیشتر در محیط‌های شهری مورد استفاده قرار می‌گیرند و موجب کاهش شدید سرعت ترافیک می‌شوند. سرعت‌گیرها دارای انواع مختلف قوسی و تخت هستند.

شكل ۶ : نمونه‌اي از سرعت‌گير

شكل ۷ : نمونه‌اي از سرعت‌گير بالشتكي جهت تردد آسان خودروهاي امداد و نجات و همچنين حمل و نقل عمومي

۲. سرعت کاه‌ها
سرعت کاه‌ها ، روسازی برآمده‌ ای با پروفیل طولی سهمی شکل هستند که در مسیر سواره رو قرار می‌گیرند.

سرعت‌کاه‌ها نقش بسیار مهمی در کاهش سرعت ترافیک دارند. امروزه استفاده از تکنولوژی‌های جدید در سرعت‌کاه‌ها توسعه یافته است. به تازگی در بسیاری از كشورهاي اروپايي مانند هلند و دانمارك از سرعت‌كاه‌هاي هوشمند استفاده شده است كه با توجه به وزن وسايل نقليه و تأثير آن بر وسيله نقليه، تنظيم مي‌شود. سرعت‌كاه‌ها آثار نامطلوبي بر وسایل نقلیه عمومی و خودروهای امدادرسانی (کهنسبتبه زمانبسیار حساسند) می‌گذارند. استفاده از سرعت‌کاه‌های هوشمند منجر به رفع این مشکل می‌شود؛از اين رو بسيار مورد استقبال قرار گرفته‌اند.

شكل ۸ : نمونه‌اي از سرعت‌كاه 

۳. سرعت کاه تخت
سرعت کاه تخت ، سرعت‌ کاه با سطح مقطع تخت در قسمت مرکزی بوده و ممکن است با آجر یا سایر مصالح ساخته شود. سطح تخت سرعت کاه ، طولی بیش از فاصله بین دوچرخ خودروها داشته از اینرو راحتی بیشتری نسبت به سرعت‌ کاه‌های معمولي دارند. سرعت‌ کاه‌های تخت در کاهش سرعت به میزان زیادی مؤثر هستند.

شكل ۹ : نمونه‌اي از سرعت‌كاه تخت

۴. پیاده‌ رو برآمده
پیاده‌ رو برآمده ، سرعت‌ کاه تختی است که دارای خط کشی عابر پیاده است. این تسهیلات در حفظ ایمنی عابران پیاده تأثیر زیادی داشته و به رانندگان در مورد نزدیک شدن به خط عابر پیاده پیشآگاهی می‌دهند. ازطرف دیگر ممکن است عابران پیاده بیش از حد نسبت به ایمنی خود اطمینان یابند و نیاز کمتری به رعایت احتیاط احساس کنند.

شكل ۱۰ : نمونه‌اي از پياده‌رو برآمده

۵. تقاطع‌های برآمده
تقاطع‌های برآمده ، سطح برآمده تخت در کل تقاطع بوده که در تمام ورودی‌ها و خروجی‌ها دارای رمپ هستند. سطح تخت غالباً سنگ فرش شده و عموماً همسطح پیاده‌ روها یا کمی  پایین تر قرار می‌گیرند.

شكل ۱۱ : نمونه‌اي از تقاطع برآمده

ج. روش‌های کنترل سرعت توسط تغییرات افقی در سطح راه
در این روش‌ها ، مسیر مستقیم در یک خیابان به منظور کاهش سرعت ، تغییر می‌کند یا اصلاح می‌شود. برخی از روش‌های قابل استفاده به صورت ذیل مورد بررسی قرار می‌گیرند.

۱. ميدانک
میدانک‌ها جزایر برآمده‌ ای هستند که در تقاطع‌ها قرار می‌گیرند و جریان ترافیک به دورآنها گردش می‌کنند. عموماً دارای شکل دایره بوده و در مرکز تقاطع قرارمی‌گیرند. تغییر مسیر مستقیم حرکت ترافیک منجر به کاهش سرعت آنها می‌شود.

شكل ۱۲ : نمونه‌اي از ميدانك

۲. میدان
میدان‌ها عملکردی همانند میدانک‌ها دارند که برای حجم ترافیک بیشتر در تقاطع‌ها مورد استفاده قرارمی‌گیرند. میدان‌ها بزرگتر از میدانک‌ها بوده و برای سرعت‌های بالاتر طراحی شده‌اند.

شكل ۱۳ : نمونه‌اي از ميدان 

۳. انتقال‌ دهنده جانبی و منحرف‌ کننده
انتقال‌ دهنده جانبی شامل جداول ممتد یا سایر موانع که باعث انتقال ترافیک از یک خط به خط دیگر و بازگشت مجدد به خط اول می‌شود ، است. منحرف‌ کننده‌ها جداولی هستند که از یک قسمت خیابان شروع شده و در قسمتی دیگر پايان می‌یابند و سطح مقطعی S شکل را تشکیل می‌دهند.

شكل ۱۴ : نمونه‌اي از منحرف كننده 

د. باریکسازی مسیر
همانطور که از نام این دسته از روش‌ها مشخص است ، قسمتی کوتاه از یک مسیر نسبت به کل مسیر ، باریکتر می‌شود. باریکسازی مسیر اغلب در تقاطع‌ها استفاده می‌شود. برخی ازروش‌های باریکسازی مسیر در ذیل مورد بررسی قرار می‌گیرد.

۱. گلويی
گلویي‌ها امتداد جداول در تقاطع‌ها هستند که عرض جدول تا جدول را کاهش می‌دهند. چنانچه در ورودي محله‌ها قرار گيرند، غالباً داراي سطح سنگفرش شده هستند كه به عنوان دروازه نيز شناخته مي‌شوند. تأثير اين تسهيلات بر كاهش سرعت محدود است و هدف اصلي از بكارگيري آنها، مشخص كردن نواحي مسكوني است.

شكل ۱۵ : نمونه‌اي از كاربرد گلويي 

شكل ۱۶ : نمونه‌اي از گلويي در تقاطع خيابان

۲. جزایر مرکزی یا میانه باریک‌ کننده
جزایر مرکزی یا میانه‌های باریک‌ کننده ، جزایر برآمده ای هستند که در خط مرکزی خیابان‌ها قرار گرفته‌اند و باعث باريك شدن سطح مقطع خيابان‌ها مي‌شوند. اين تسهيلات نيز چنانچه در ورودي محله‌ها (غالباً سطح سنگفرش شده دارند) قرار بگيرند به عنوان دروازه تلقي مي‌شوند. اين تسهيلات علاوه بر كاهش سرعت مي‌توانند جهت معرفي محله‌ها مورد استفاده قرار بگيرند.

شكل ۱۷ : نمونه‌اي از جزاير مياني

روش‌های ترکیبی
در این حالت ، ترکیبی از روش‌های معرفی شده در هر یک از چهار بخش فوق ، بسته به نوع کاربرد مورد استفاده قرار می‌گیرد. به عنوان مثال اگر در یک تقاطع امکان کنترل سرعت با باریکسازی مسیر فراهم نشود ، ممکن است باریکسازی مسیر با تغییر در ارتفاع (به عنوان مثال استفاده از سرعت کاه) در تقاطع ترکیب شود.

استفاده از روش‌های ترکیبی با مطالعه هر یک از روش‌های ذکر شده در فوق قابل استفاده می‌شود که ترکیب آنها بستگی به شرایط محیطی و رفتار رانندگان در نقاط مختلف دارد.

شكل ۱۸ : يك پياده راه برآمده بر روي يك سرعت‌كاه همراه با تغيير در بافت مصالح و باريك‌سازي مسير

جمع بندي و نتيجه گيري
امروزه با افزايش عرضه و تقاضا و سرعت در مبادلات و پيشرفت تكنولوژي، تعداد و سرعت وسايل نقليه هر روز در حال افزايش است. آرام‌سازي ترافيك از جمله راه‌كارهايي است كه در دنيا در جهت برخورد سازمان يافته با اين پديده توصيه مي‌گردد.
آنچه در اين مقاله گفته شد روش‌هاي گوناگون آرام‌سازي ترافيك بود اما بايد به اين نكته دقت داشت كه عوامل ديگري همچون اقليم، شرايط مورفولوژيكي، توپوگرافي، كابري‌هاي اطراف معابر، نوع عملكرد معبر و … نيز بر معابر و آمار تصادفات تاثير گذار هستند.
نكته‌اي كه بايد به آن توجه شود اينست كه با توجه به اينكه در بسياري از موارد بدون مشورت با كارشناسان، روش‌هاي گوناگوني اجرا گرديده و نتيجه كار عكس آنچه مورد انتظار بود حاصل شد. بهتر است با مشورت با متخصصين در مراحل گزينش روش‌هاي مناسب و نظارت بر حسن انجام كار از هدر رفتن بسياري از هزينه‌ها جلوگيري شود.

علاقه‌مندان مي‌توانند فايل مربوط به استاندارد ملي آرام‌سازي ترافيك به شماره ۱۴۲۳۷ را از سايت سازمان ملي استاندارد به نشاني زير دانلود نمايند:
http://www.isiri.org/Portal/Home/Default.aspx?CategoryID=5f6bbf1b-ac23-4362-a309-9ee95a439628

منابع و مآخذ
– سازمان ملي استاندارد ايران/ معابر شهري و آرام‌سازي ترافيك/ چاپ اول، ۱۳۹۰
– چاوشي، امير پويا/ روش هاي نوين آرام‌سازي ترافيك/ فصلنامهمطالعاتمدیریت ترافیک/ سالسوم،شماره ۹،تابستان ۱۳۸۷
– گارسيا، آلفردو؛ تورس، آنتونيو خوزه؛ رومرو، ماريو آلفونسو؛ مورنو، آنا تسوي/مطالعه شبيه‌سازي خرد ترافيك به منظور ارزيابي اثر نوع و فاصله‌گذاري تجهيزات آرام‌سازي ترافيك بر روي ظرفيت/ششمين همايش بين‌المللي در ظرفيت بزرگراه و كيفيت خدمات، استكهلم، سوئد، ۲۸ ژوئن ۲۰۱۱
– گروه حمل و نقل توسعه منطقه‌اي ايرلند شمالي/ تذكرات حمل و نقل محلي «آرام‌سازي ترافيك»/ انتشارات TSO، مارس ۲۰۰۷
– انستيتوي مهندسين حمل و نقل
http://www.ite.org/traffic/tcdevices.asp
– سايت گروه حمل و نقل ويرجينيا
http://www.virginiadot.org/programs/faq-traffic-calming.asp
– برنامه آرامسازي ترافيك محله الكساندرا ويرجينيا
www.AlexTrafficCalming.org
– دانشنامه آزاد ويكي پديا
http://en.wikipedia.org