سیره پیامبر و ائمه روان‌شناسی کاربردی است

پروفسور سید محسن فاطمی استاد دانشگاه هاروارد و فوق دکتری از این دانشگاه و از شاگردان مرحوم علامه جعفری در حوزه فلسفه و عرفان اسلامی است که با حضور در مهر در مورد امکان یا امتناع روانشناسی اسلامی، رابطه روان‌شناسی با دین، کاربردی کردن روان‌شناسی اسلامی، جایگاه دعا و توسل در مباحث روانکاوی به گفتگو نشست… پروفسور سید محسن فاطمی فوق دکترای روان‌شناسی از دانشگاه هاروارد است که در برخی از دانشگاههای برجسته آمریکا و اروپا از جمله بریتیش کلمبیا، مدرسه عالی روان‌کاوی بستن، دانشگاه فینکس، دانشگاه وستون واشنگتن… و نیز دانشگاه تهران و علم و صنعت تدریس داشته است. فاطمی علاوه بر تألیفات مختلف در حوزه های روان‌شناسی، آموزش و ارتباطات به زبانهای انگلیسی و فارسی دارد، از جمله سخنرانان کلیدی کنفرانسهای بین المللی به شمار می رود و چندین سال از محضر مرحوم علامه محمدتقی جعفری در حوزه فلسفه و عرفان اسلامی بهره برده است. وی عضو انجمن روان‌شناسی آمریکا، سازمان نظام روان‌شناسی و مشاوره جمهوری اسلامی ایران است و سمینارهای مختلفی را در حوزه های روان‌شناسی مذاکره و نفوذ، مدیریت استرس، هوش هیجانی، تفکر خلاق، خانواده پویا، مدیریت اضطراب، مهارتهای ارتباطی و… در آمریکای شمالی، اروپا و ایران برگزار کرده است. دکتر فاطمی با حضور در خبرگزاری مهر، طی گفتگویی مفصل به سؤالات مختلفی در حوزه روان‌شناسی و به ویژه روانشناسی اسلامی و امید بخشی در آموزه های اسلامی پاسخ داد که بخش سوم آن در پی می آید: ریشه مشکلات اخلاقی و اجتماعی جامعه ایران *خبرگزاری مهر- گروه دین و اندیشه: برای حل مشکلات فرهنگی و اجتماعی و اخلاقی که در جامعه ایران با آن مواجه هستیم، عمده ترین راهکار پیشنهادی شما چیست؟ **فاطمی: در چند مسئله جامعه ما نیاز دارد که عالمانه نه سطحی، آگاهانه نه صوری کار کند. یکی بحث «خودباوری» و احیای خود است. چون اصولا هم فرد و هم اجتماع تا از توانمندی های خود آگاه و برخوردار نباشد هیچ فایده ای ندارد و از طرفی مرکز فرماندهی وجودش را چه فردی و چه اجتماعی سایه ها پر کند و یا بسیار به مجاز وابسته باشد، نمی تواند از خود ابتکار نشان دهد. خودباختگی، تقلید کورکورانه، فروتر دانستن خود و تعارضهای ناشی از اینکه هم فردی می خواهد ادای خود بلد بودن را بگیرد و از طرفی فروتنی تمام وجودش را فراگرفته است از مشکلاتی است که باید از ابعاد مختلف مورد بررسی قرار گیرد. خروجی این فقط در یک سطح محدود نخواهد بود بلکه از سیاست گذاری در وزارت علوم گرفته تا آموزش و پرورش، ارشاد، سازمان تبلیغات و… تا رسانه می تواند نقش داشته باشد. نگاه کارگردان و تهیه کننده ای که مبتنی بر خودباوری باشد تولید آن متفاوت با کاری است که درون مایه های آن از لحاظ روان کاوی خودباختگی دارد. تصویر معماری مبتنی بر خودباوری با معماری که با خودباختگی همراه است متفاوت خواهد بود. خودباوری از معماری دکوراسیون گرفته تا درست کردن خیابان و بازار تا برنامه های کلان می تواند در سطح های عمیق سیاست های استراتژیک نقش داشته باشد. به هر میزان که این خودباوری به طور عمیق برای افراد معنا داشته باشد، برایند آن متفاوت خواهد بود. در قرون اول و دوم مسلمانان چه اندازه پیشرفت داشتند؟ مرحوم علامه جعفری در کتاب «علم در اسلام» تأکید می کند که مسلمانان در حوزه های مختلف شیمی، هندسه و… پیشقراول بودند و در زمانی که بیماران روانی در سیرکها به تمسخر گرفته می شدند در مصر بالاترین مراکز توانبخشی و دقتها را در آسایشگاه های روان شناسی داشتند. اینکه مسلمانان توانستند تا این حد جلو بروند یکی از دلایل اش همین خودباوری بود. یکی از ارمغان های پیامبر(ص) احیای خود و باور واقعی به خود بود. اگر این خودباوری نباشد تعارض به وجود می آید یعنی افراد یک چیزی را نشان می دهند و در باورشان چیز دیگری است و این تعارضات نمی تواند از یک نگاه عمیق مبتنی بر روان کاوی دور بماند. بنابراین مسئله هویت، خودباوری و احیای خود، تحول بنیادینی از آگاهی و هوشیاری در سطح عمیق کلمه بسیار اهمیت دارد که در برنامه ریزی ها از کارتون ساختن دخالت دارد تا معماری و غیره. معماری سنتی ما در زمان شیخ بهایی را توجه کنید که هم در بیرون و هم درون زیباست. چون از تفکر مبتنی بر حوزه های معرفت ‌شناختی و وجودشناختی تبعیت می کرده است که هم به زیبایی آفاق و هم انفس توجه داشته است. مسئله دیگری که با احیای خودباوری ارتباط مستقیم دارد بحث «امیدبخشی» است. من معتقدم که اگر پیامبر(ص) که رحمت للعالمین هستند را در فازهای اجتماعی و فردی این رحمت للعالمین را مطرح می کردیم، بسیاری از مسائل ما حل می شد. عرب بادیه نشینی از پیامبر(ص) سؤال کرد که روز قیامت چه کسی به حسابها رسیدگی می کند؟ پیامبر(ص) فرمود: خداوند. دوباره این سؤال را کرد و پیامبر فرمود: خداوند و سومین بار پرسید و باز پیامبر فرمودند: خداوند. به یکباره این عرب شادی کنان برخاست و گفت «الکریم اذا قدر عفا»، «کریم وقتی قدرت پیدا کرد، می گذرد». پیامبر به او گفت: باز گرد، و رو به اصحاب خویش فرمودند: این فرد محققا اهل بهشت است؛ چون به خداوند حسن ظن دارد. در روایتی دیگر دو نفر از پیامبران را دستگیر کردند، وقتی آزاد شدند یک نفر نحیف و یک نفر حال خوبی داشت. از آن دو نفر سؤال کردند که شما هر دو در یک شرایط زندانی بودید علت این مسئله چیست؟ آن کسی که نحیف بود گفت من از خوف خدا و دیگری گفت من از امید به خدا اینگونه شدم. امام صادق(ص) می فرماید: آنکه امید به خدا داشت افضل است. این مسائل تنها برای کتابهای روایی نیست که آن را حفظ کنیم و تمام و جایزه بگیریم. بلکه این مسئله برای کسانی که از تعمق در بعد روان‌شناسی اجتماعی و از فهم و شعور استفاده می کند، ذره ذره در مسائل اجتماعی نقش دارد. جامعه امیدوار با جامعه پرتنش دو معادله متفاوت در مباحث خانواده دارد و دو گونه متفاوت در تعاملات اجتماعی برخورد است. یعنی جامعه مبتنی بر رحمت للعالمین بودن پیامبر در تعامل و مدیریت ارتباطش متفاوت از جامعه مبتنی بر یأس، حرمان، تنش، سوء ظن، مچ‌گیری عمل می کند.