سلام به «مهر» دانش و آگاهی

درسیاهکل/اسماعیل تپاک: حافظه علمی ایرانیان از دیرباز تا امروز متناسب با الزامات جغرافیایی و جمعیتی با ماه مهربانی و دانایی که ناصیه نشین خزان روزگاران است، پیوندی دارد ماندگار و ناگسستنی و از آنجا که ساکنان بومی فلات جادویی ایران و همچنین کوچندگان به این سرزمین، پیشه دهقانی و برزگری داشته‌اند، بیراه نیست اگر ادعا شود جامعه کوچک خانواده در این فلات اسطوره‌ای، پس از گذراندن یک یا چند فصل سخت تحصیل دانش، از میانه‌های بهار طبیعت و سراسر فصل تابستان همه توانش را مصروف برداشت کاشته‌ها و داشته‌های دهقانی سالانه‌اش می‌کرده و بدین سبب علاوه بر مردان و زنان، کودکان، نوجوانان و ملایان مکتب‌ها نیز کار دانش و شرح کشاف را در گوشه‌ای می‌نهادند و بیل و زنبیل بر دوش محصول باغات و مزارع را به خانه‌ها و چهارسوق‌ها می‌کشاندند تا گذار زندگی از گردونه روزگار، آسان وآسوده‌ترشود؛ زان پس هم که فصل برزگری و دامداری فروکش می‌کرد، همواره فصل درس و دانش آغازی دوباره می‌گرفت و درست ازهمین‌جاست که پاییز از دیرباز با مهربانی و آگاهی قدم در خانواده آموزش ایرانیان می‌نهاده است.

این سنت دیرپا البته با قدرت و قدمت در فرایند آموزش نوین ایرانیان نیر نه تنها در سایه نسیان نخوابید که در کانون توجه برنامه‌ریزان امور آموزش قرار گرفت.
بدیهی است، سال رسمی آموزش ایرانیان با ماه مهر آغاز می‌شود و هستند خانواده‌های زیادی که به مناسبت شروع این ماه، به فراخور موقعیت و مکانت خود سرکی هم در کاروان شادمانی و سرور می‌کشند تا بیش از همه بهانه‌ای باشد برای تحریض سالکان طریقت دانش و در کنار آن حرمتی باشد برای نفس دانش و دانشجویی.
و این البته رسمی است دیرین که در آستانه هر رویداد و اتفاق مهمی، درباره آن به بحث و کنکاش می‌نشینند تا به زوایای احیانا ناگشوده آن رویداد و اتفاق، نور معرفت تابانده شود و برابر همین سنت است که همه ساله علاوه بر مباحث جاریه در طول سال، پیرامون درس و دانش و دانشجو، در واپسین روزهای شهریور بحث‌های داغ و جدی رواج و رونق بیشتری می‌گیرد.
باری، برای سرک کشیدن در امور مرتبط با دانش و دانشجویی، تدقیق در 3 مولفه «دانش‌آموز/ دانشجو» ـ «مدرسه / دانشگاه» و همچنین «معلم / استاد»  موضوعی اساسی و بنیادین است و سیری در پیوند این مولفه‌ها با جامعه و انتظارات جامعه از این سرفصل‌ها، بخش عظیمی از فرایند چرخه دانش را در یک اجتماع سامان می‌دهد.  لذا برای گریز از دخیل شدن تشتت در این وجیزه، ایجاد یک دسته‌بندی ایجابی در بسط موضوع اثرگذار و روشنگر خواهد بود. برای این منظور به این مقوله در 2 سرفصل جداگانه ذیل عناوین «انتظارات جامعه از دانشجو» و «انتظارات دانشجو از جامعه» در حد توان و متناسب با فضای درنظر گرفته شده، پرداخته خواهد شد.

الف)ـ انتظارات جامعه از دانشجو
تردیدی نیست که جامعه، هم مبدأ و هم مقصد برای یک جوینده دانش است. به عبارتی خانه اول و آخر یک دانشجو فقط و فقط جامعه است. برای همین است که کسب دانش در همه اجتماعات بشری از آغاز تاریخ تا امروز، ارزش محسوب می‌شده و افراد جامعه به صرف دانشجو بودن برای یک فرد احترام ویژه قائل بوده‌اند و این مولفه، البته به فراخور ارتفاع فرهنگ جوامع متغیر بوده است.

امروزه برخلاف سالهای نه چندان دور که تعداد دانشگاه‌های ما از عدد انگشتان یک دست هم تجاوز نمی‌کرد، به مدد تلاش و همت دست اندکاران امور آموزش، تعدد دانشگاه‌ها یکی از پیشرفت‌های شگفت‌انگیز جمهوری اسلامی ایران است و این توسعه به شکر خدا به مرحله‌ای رسیده که در شهرهای کوچک سرزمین ما هم شعبه‌ای از یکی از دانشگاهها دایر است و حتی در خارج از ایران نیز این دانشگاهها مشغول فعالیتند.

اگر در سابق مردمان شرق و غرب و شمال و جنوب ناچار بودند برای تحصیل و کسب دانش، رحل اقامت به پایتخت بکشند، امروزه فلان شهرستان دور افتاده‌ترین استان هم از نعمت دانشگاه برخوردار است و این حاصل نشده مگر به مدد توجه ویژه جامعه به امر دانش و دانشجو. و این، ریشه‌اش را هم در فرهنگ و هم در مذهب ایرانیان می‌توان سراغ کرد. تا آنجا که بسیاری از رفتارها و گفتارهای بزرگان دینی و ملی ما مشحون از توجه به این امر خطیر است.

جامعه هم برای رسیدن به قله‌های پیشرفت چاره‌ای ندارد مگر توسعه دادن به امر دانش. و با توجه به این همه التفات که از جانب جامعه نصیب جویندگان دانش می‌شود، بدیهی است داشتن یک سری انتظارات و توقعات از این طبقه امری است پذیرفته شده و معقول؛ انتظاراتی مانند تلاش و پشتکار در کار یادگیری و آموختن ـ رعایت شأن دانشجویی ـ حق طلبی و عدالتخواهی ـ دوری از احساس‌گرایی ـ پرهیز از دخالت در درگیری‌های بی حاصل سیاسی و جناحی ـ سامان دادن و حتی هدایت افکار عمومی مرتبط با مقوله دانشگاه ـ حرکت به سمت تعالی و پیشرفت و مهمتر از همه هدفگذاری میان مدت و درازمدت برای نیل به اهداف یک جامعه ایده‌آل و آرمانی و … که می‌توان ذیل وظایف این صنف تعریف و دسته‌بندی کرد.

ب)ـ انتظارات دانشجو از جامعه
در این سوی قصه اما دانشجویان نیز نیازها و توقعاتی دارند که برآوردن آنها از وظایف جامعه محسوب می‌شود. دانشجویان امروز به مدد آشنایی و تسلط‌‌‌شان بر ابزارهای مختلف ارتباطی و همچنین پیوند تنگاتنگ‌شان با دنیای مدرن، مطالباتی دارند که باید از سوی جامعه و دست اندرکاران امور، جدی گرفته و  برآورده شود.
دانشجوی امروز با دانشجوی نیم قرن پیش تفاوت ماهوی و تغییر سرسام آور دارد و به همین سبب است که از جامعه و مسوولان توقع دارد این تغییرات پذیرفته و بدانها بها داده شود. امروز نباید و نمی توان دانشجو را در حصار تنگ دانشگاه محصور و به او امر و نهی کرد.

گه گاه اگر تعارضاتی در این وادی حادث می شود یکی از عمده دلایلش جدی نگرفتن همین تغییرات است و این هم ناظر بر عدم شناخت برخی دست اندرکاران از الزامات فرهنگ دانشجویی در روزگار نیمه مدرن دنیای امروز می تواند باشد.

از طرفی دانشگاه عرصه جولان و  تلاقی دو بینش متفاوت «سنتی / خانواده محور» و نگاه «مدرن / جامعه محور»  است و هرجا که جمع بین این دو با مشکل و کندی مواجه بوده، چالش دانشجو و دانشگاه خود را به رخ کشیده است. شاید بتوان ادعا کرد یکی از دلایلی که هرساله رهبر فرزانه انقلاب با دانشجویان دیدار می کنند، مبتنی بر همین دیدگاه باشد که حضرتشان می‌کوشند نقایص و ایرادهای احتمالی را گوشزد و با نصایح پدرانه، دانشجویان و مسوولان را به رفع آن پیشقدم کنند.
باری، هرچه درباره امر مقدس دانش که پیامبر اعظم ما با هزار زبان به یادگیری آن دستور موکد فرموده‌اند، تلاش و همت به خرج داده شود، نه تنها نامکرر نیست که شاید اندکی از هزاران باشد و در این ایام خجسته بازگشایی خانه های دانش و آگاهی از روح بلند صاحب عصر طلب التفات داریم و امید اجابت. بادا که چنین باشد.