بند امیر (بند عضدی)

بند امیر (بند عضدی)

عضدالدوله كه در نجف اشرف مدفون است ، در فارس آثاري دارد كه يكي از ْآنها سد بزرگ بند امیر است. بندامیر عَضُدي‌ که در گذشته به بند عضدی شهرت داشت، پل و سدّي‌ (پلْبند) كهن‌ بر جاي‌ مانده‌ از روزگار عضدالدولة ديلمى است که در۴۰ كیلومتری شمال شرقی شیراز و ۱۵ كیلومتری جنوب شرقی مرودشت، روی رودخانه كر و كنار قریه” بندامیر” احداث شده و از شاهكارهای هنر معماري و مهندسي ايران در قرن چهارم است كه در سايه آرامش و ثبات نسبي بدان صورت تجلي كرده است .

. این بنا علاوه بر ویژگی های فنی برجسته ای كه سبب ماندگاری بسیار خوب آن شده، دارای كاركردهای مهمی است که با وجود خرابي هنوز تماشايي است و درياچه بزرگي پشت سد عظيم ايجاد كرده است . اين سد عظيم كه از روي آن ده سوار همعرض يكديگر ميتوانند بگذرند.

نام‌ اين‌ بند برگرفته‌ از نام‌ امير عضدالدولة ديلمى‌ (حكومت ۳۳۸ـ۳۷۲ قمری/ ۹۴۹-۹۸۲م‌ ) است‌. اين‌ بند درحدود سال‌ ۳۶۵ ق/۹۷۶م‌ به‌ منظور مهار كردن‌ آب‌ رودخانة كر براي‌ آبياري‌ زمينهاي‌ اطراف‌ آن‌، به‌ فرمان‌ عضدالدوله‌ ساخته‌ شد. رودخانة كر به‌ طول‌ ۸۰ كم از كوههاي‌ ناحية سرحد در نزديكى‌ آباده‌ و كهگيلويه‌ و بويراحمد سرچشمه‌ مى‌گيرد و پس‌ از عبور از دشتها و آباديهاي‌ سر راه‌ خود، در پايان‌ به‌ درياچة بختگان‌ مى‌ريزد.

 اين‌ رودخانه‌ چنان‌كه‌ ابن‌ بلخى‌ نوشته‌ است‌: «رودي‌ عاصى‌ است‌ كه‌ هيچ‌ جاي‌ را آب‌ ندهد، الا جايها كه‌ بند كرده‌اند».

بند امير از شاهكارهاي‌ معماري‌ زمان‌ خود به‌شمار مى‌رفته‌ است‌. مقدسى‌ كه‌ خود همعصر عضدالدولة ديلمى‌ بوده‌، از اين‌ بند به‌ عنوان‌ يكى‌ از شگفتيهاي‌ ديدنى‌ فارس‌ ياد كرده‌ همانجا، و ابن‌ بلخى‌ آن‌ را در جهان‌ بى‌مانند خوانده‌ است‌ همانجا. حمدالله‌ مستوفى‌ اين‌ بند را عظيم‌تر از بند شاپور قيصر – كه‌ به‌ فرمان‌ شاپور اول‌ ساسانى‌ بر رودخانة كارون‌ در نزديكى‌ شوشتربسته‌ شده‌، و از شگفتيهاي‌ خوزستان‌ به‌شمار مى‌رفته‌ است‌ – مى‌داند ص‌ ۰۹. شوشتري‌ به‌ نقل‌ از علامه‌ دوانى‌، بند امير را اعجوبة جهان‌ و نادرة دوران‌ خوانده‌، و آن‌ را به‌ كوهى‌ در ميان‌ دريا و جزيره‌اي‌ در ميان‌ بحر تشبيه‌ كرده‌ است‌ .

فنون‌ به‌ كار گرفته‌ شده‌ در ساختمان‌ بند امير و همچنين‌ محلى‌ كه‌ براي‌ ساخت‌ آن‌ انتخاب‌ شده‌، منطبق‌ با معيارهاي‌ سدسازي‌ امروزي‌ است‌. فاصلة دو ديوار بند، كمترين‌ فاصلة ممكن‌ را داراست‌ و آب‌ تا فاصلة نسبتاً طولانى‌ در پشت‌ آن‌ جمع‌ مى‌شود اسلامى‌، همانجا. همچنين‌ وجود تالابى‌ در پاي‌ بدنة سد، باعث‌ مى‌شود كه‌ آب‌ پس‌ از عبور از روي‌ بدنة سد وارد اين‌ تالاب‌ شده‌، از شدت‌ سرعت‌ آن‌ كاسته‌ شود تا مانع‌ از فرسايش‌ بدنة سد بر اثر ضربه‌هاي‌ حاصل‌ از ريزش‌ آب‌ گردد. همين‌ امر موجب‌ شده‌ است‌ كه‌ بند امير پس‌ از گذشت‌ نزديك‌ به‌ ۱ قرن‌ هنوز قابل‌ بهره‌برداري‌ باشد. اين‌ بند از سنگ‌ و ساروج‌ ساخته‌ شده‌، و در زيرسازي‌ آن‌ از سنگ‌ و ملاط سرب‌ استفاده‌ شده‌ است‌.

بندامیر با ۱۲۰ متر طول و پنج متر عرض ، دارای سیزده چشمة طاق جناغی است که آب از سرریز آنها جاری است . ارتفاع سطح پل از بند ۸۰ر۳ متر و عمق بند از سرریزها تاکف رودخانه در قسمت بیرونی سدّ که به شکل پلّه ای ساخته شده ، ده متر است (همانجا؛ فرصت ، ج ۱، ص ۴۱۳). از ویژگیهای جالب این بند وجود یک تشتک طبیعی آبی در پای بدنة سدّ است که مانع اثر تخریبی ضربه های حاصل از انرژی ریزش آب به بدنة سدّ می شود (کورس ، یادداشت ذیل شکل ۱۹۷). درنزدیکی بند در ساحل شرقی دو آبگیر به چشم می خورد که نهر سرآب آسیابها از آنجا آغاز می شود. شمار زیادی از این آسیابها اکنون خراب شده است (همان ، ص ۲۶۷). همچنین بندامیر دارای یک نهر انحرافی و تنظیم کنندة سطح آبِ پشتِ بند، به نام نهر گاوشیر، با دهانة مجهّز به تخته بند است که ظاهراً قبل از بندامیر ساخته شده است . گاوشیر، طرح تونل انحرافی را که امروزه در ایجاد سدهای بزرگ رعایت می شود، تداعی می کند (همانجا؛ فرصت ، ج ۱، ص ۴۱۳ـ۴۱۴؛ «پروندة ثبتی بندامیر»). پلی که بر روی نهر گاوشیر در امتدادِ پلْبندامیر ساخته شده ، به دوره های جدیدتر متعلّق است و سابقة آن ظاهراً از قرن دهم فراتر نمی رود، زیرا چنانکه در برخی منابع آمده ، القاص میرزا که در ۹۵۵ به قصد تسخیر شیراز به بند امیر رسید، چون دید که پل را برداشته اند راه دیگری درپیش گرفت (فسائی ، ج ۱، ص ۴۰۱). از همین خبر می توان دریافت که در آن سالها نهر گاوشیر فقط پلی متحرک و احتمالاً چوبی داشته است .

بند امیر سه گونه کاربرد داشته است : نخست ، برای بالا آمدن سطح آب و آبیاری دشت وسیع کربال علیا، به گونه ای که در پی بستن این سدّ، از ولایت کربال که پیش از آن صحرایی خشک بود (ابن بلخی ، ص ۱۵۱ـ۱۵۲)، در زمان عضدالدوله ، سالانه هفتصدهزار خروار غلّه برداشت می شده است (وصّاف حضره ، ص ۲۶۳)؛ هم اکنون نیز حدود ۲۴ روستا در ساحل شرقی رودخانه از نهرهای منشعب از کُر آبیاری می شود (اسلامی ، ص ۱۷ـ ۱۸؛ «پروندة ثبتی بندامیر»؛ دوم به کار انداختن آسیابها؛ و سرانجام ، با ایجاد پل برروی تاجِ سدّ و در واقع با احداث پلْبند، دو جانب کُر به هم متصّل شد (کورس ، ص ۲۶۷). در دوره های جدیدتر در دوسوی روی پل دست اندازی از سنگ و گچ ساخته اند که حفاظی برای عابران پدید آورده است («پروندة ثبتی بندامیر»).

مقدسی (ص ۴۴۴)، معاصر عضدالدوله ، این بند را از «عجایب فارس » شمرده است . به گفتة او در دو سوی پشتِ بند که دریاچه ای از آب جمع شده ، ده دستگاه چرخاب نهاده اند که زیر هر یک آسیابی سوار شده است ، و آب سد از طریق کاریزها سیصد روستا را در منطقه آبیاری می کند. به نوشتة ابن بلخی (ص ۱۵۱) در سدة ششم برای ساخت این بند یا «شادُروان عظیم » که در جهان مانند نداشت ، هزینة هنگفتی صرف شد و با سنگ و ساروج آن را چنان مستحکم ساختند که آهن نیز برآن کارگر نبود. بیش از دو قرن بعد، حمدالله مستوفی بندامیر را از «عمارات عالیة جهان » و عظیمتر از سدّ شاپور شمرده است (ص ۱۰۹، ۱۲۷)

بندامیر ظاهراً تا قرن یازدهم وضع مناسبی داشته ، چنانکه شوشتری (ج ۲، ص ۳۲۸ـ۳۲۹) به نقل از علاّ مة دوانی در رسالة عرض لشکر، از آن به عنوان کوهی در میان دریایی و جزیره ای در میان بحری یاد کرده است . تامس مور ، شاعر ایرلندی ، در یکی از اشعار خود (۱۲۳۲/۱۸۱۷)، مناظر اطراف بندامیر و زیباییهای آن را ستوده است . اما کلودیوس ریچ در ۱۲۳۷ آن را ویران وصف کرده است . روستایی که به همین نام در حاشیة غربی بند واقع شده ، دست کم از اوایل قرن سیزدهم وجود داشته است ( ایرانیکا ، همانجا).

بعدها نیز این بند به تناوب تخریب و ترمیم شد، چنانکه فسائی در دهة نخست قرن چهاردهم نوشته است که «گاهی از کنارة این بند رخنه شود و مبالغی وجه نقد و چندین هزار عمله از دهات جمع نموده تا این رخنه را سدّ کنند» (ج ۲، ص ۱۴۵۳). گزارش فرصت (ج ۱، ص ۴۱۳ـ۴۱۷) که در ۱۳۱۱ بند امیر را دیده و تصویر آن را نیز در کتاب خود کشیده ، از آبادانی بند در آن سالها حکایت دارد. در دورة پهلوی پل بند امیر آسیبهای بسیار دید و بخش عمدة طاق ششم آن فروریخت . در سالهای ۱۳۴۹ ش به بعد تعمیرات اصلی بندامیر آغاز شد («پروندة ثبتی بندامیر»). طاق نهرگاوشیر که درسالهای اوایل پیروزی انقلاب اسلامی صدمات کلّی دیده بود، در۱۳۷۵تا۱۳۷۶ ش مرمت شد.

بندامیر در نهم آذر ۱۳۴۹ به شمارة ۳۹۰۲ در شمار آثار ملّی ایران به ثبت رسیده است .

منابع:

دایره المعارف اسلامی

کتاب میراث فرهنگی استان فارس