نفت ارزان؛ تهدیدی که می تواند به فرصت تبدیل شود

درسیاهکل/محمد حسین رحمت زاده: یکی از خبر هایی که این روزها در محافل اقتصادی و سیاسی زیاد از آن سخن به میان می رود روند سیر نزولی قیمت نفت در بازار های جهانی است .سیر نزورلی که البته همگان مهم ترین عامل تاثیر گذار آن را سیاست های نفتی عربستان سعود می دانند که خود یکی از کشور های تولید کنند نفت است و اقتصادش وابسته به فروش آن.که البته گمان می رود این تصمیم عربستان بیشتر از آن که رنگ و بوی اقتصادی داشته باشد ، چهره ای سیاسی داشته و هدف اصلی این سیاست پلید اقتصاد متکی به نفت جمهوری اسلامی ایران رغیب قدرتمندش در خاورمیانه است.
یکی از دلایل صاحبان این عقیده این است که اگر مذاکرات در حال انجام ایران و ۱+۵ نتیجه بخش باشد و دوطرف به یک توافق دائمی برسند به خودی خود شرایط ایران از حال بهتر خواهد شد و با برداشته شدن فشار تحریم ها ایران با توجه به پتانسیل های داخلی توازن قدرت در منطقه به نحوی دیگر رقم خواهد خورد.
البته تا قبل از اجلاس سران اپک که هر دو کشور ایران و عربستان از اعضای مهم آن به شمار می روند، این امید می رفت که کشور های بزرگ صادر کنند نفت به یک توافق سازنده برای کاهش میزان تولید دست یابند تا به این صورت بتوانند قیمت نفت را کنترل کنند و از سقوط بیش از پیش آن جلوگیری نمایند. چرا که همانگونه که در اساسنامه این سازمان ذکر شده هدف این گروه، تثبیت بهای نفت در بازارهای جهانی است.
که در نهایت با پافشاری عربستان سعودی بر مواضع خود این هدف محقق نشد و نفت به پایین ترین حد قیمت خود در سالیان اخیر رسید .

هرچند که مسئولین وزارت نفت ایران اگر می خواستند می توانستد از اقدامات جایگزین برای جلوگیری از سیر نزولی نفت استفاده کنند. از فشار رسانه ای بر بازار گرفته تا سایر اقدامات همانند مذاکره با سایر کشور های صاحب نفت که دارای منافع مشترک با ایران می باشند در خصوص کم کردن تولیدات خود و هر آنچه که در این چند روز کارشناسان این عرصه اظهار نموده اند و می توانست یک نوع جو روانی بر بازار نفت حاکم کند تا از سیر نزولی افسار گسیخته جلوگیری نماید.

اما در این نوشتار می خواهیم به بعد دیگری از اقدام عربستان سعودی بپردازیم و با پاسخ به این دو سوال شروع کنیم که به واقع عامل یا عوامل اصلی دخیل در کاهش قیمت نفت چیست؟

آیا تنها قصد عربستان از تولید زیاد نفت که ارزان شدن در بازار را به دنبال دارد ضربه زدن به اقتصاد در تحریم جمهوری اسلامی ایران است و جز این هیچ هدف دیگری را دنبال نمی کنند؟
در پاسخ به قسمت اول سوال باید گفت که کاهش قیمت نفت معمولاً به دو دلیل اتفاق می افتد، یکی کاهش تقاضا و دیگر افزایش عرضه که هر دو مورد درحال وقوع هستند .

کاهش تقاضا به دلیل کاهش خرید کشور های صنعتی به این دلیل که با رکود اقتصادی روبه رو هستند و از طرف دیگر افزایش عرضه نفت به دلیل ورود تولید کنندگان جدید نفت مانند شیل امریکا که تولید امریکا را بالا برده است و باعث شده است که قیمت نفت را کاهش دهد.
در خصوص قسمت اخیر سوال فوق باید بگوییم که خیر، تنها دلیلی که سعودی ها دست به افزایش تولید زده اند تنها و تنها ضربه زدن به اقتصاد در تحریم ایران نیست . کما اینکه این تهدید می تواند به بهترین فرصت برای جمهوری اسلامی ایرا ن تبدیل شود . یکی از مهم ترین دلیلی که برای این اقدام عربستان ذکر می کنند رقابت شیخ های نفتی با کمپانی های آمریکایی است که به گفته نشریه اکونومیست ، تولیدکنندگان نفت در داکوتای شمالی و تگزاس در ایالات متحده هستند که اقدام به برداشت نفت شیل کرده‌اند که پیش از آن غیراقتصادی به نظر می‌‌آمد.
حفاری های بی رویه این شرکت ها در آمریکا منجر به این شد که تولید نفت آمریکا را به میزان یک سوم افزایش داده و به حدود ۹ میلیون بشکه در روز رسانده ‌که تنها یک میلیون بشکه از سعودی‌ها کمتر است.

رقابت بین کمپانی نفت شیل و شرکت های نفتی عربستان ، باعث شده که بازار نفت که روزی با کمبود مواجه بود، با زیادی عرضه مواجه شود. هر چند که در ابتدا به دلیل استخراج پر هزینه نفت شیل این اقدام با استقبال همراه نشد اما با توجه به بکارگیری روش های جدید و کم کردن هزینه تولید نفت هر سال نسبت به سال پیش حالا سایر کشورها نیز متقاضی پیوستن به صاحبان این نوع تولید هستند.
به نظر می رسد عربستان قصد دارد تا با افزایش تولید قیمت نفت را به سطحی برساند که دیگر تولید نفت برای شیلد به صرفه نباشد و به این ترتیب مادامی که قیمت تولید از قیمت بازار بیشتر باشد تولید برای آمریکایی ها صرفه اقتصادی نخواهد داشت و به این ترتیب اعراب رغیب جدی و نو پای خود را از دور خارج می کنند و کشورهای عضو گروه اپک همچنان بر بازار های نفت دنیا آقایی می کنند و هرگونه که خواستند تولید را تنظیم می نمایند.
این در حالی است که منابع اوپک اعلام کرده اند علی النعیمی وزیر نفت عربستان سعودی در نشست غیر علنی وزرای اوپک گفت : اوپک باید از میزان سهم خود در بازار دفاع کند و کم کردن میزان تولید تنها موجب قدرت گرفتن تولید کنندگان رقیب از جمله شرکت های شیل اویل آمریکا می شود .

البته النعمی مشخص نکرد که افت این قیمتها تا چه حدی باید با شد و چه زمان توقف پیدا می کند. قیمت نفت از اجلاس اوپک تاکنون در نوسان بود و از ماه ژوئن تاکنون نیز ۴۰درصد کاهش یافته است. با این وصف اگر اوضاع همانگونه که اعراب می خواهند پیش برود شرایط در آخر به نفع کشورهای صاحب نفت خواهد شد.
در شرایط فعلی اما به گفته کارشناسان دست آخر وجود نفت ارزان برای رشد جهانی اقتصاد بسیار مفید است .کاهش قیمت نفت به این معناست که ۴۰در صد از مقدار پولی که قرار بود از جیب خریدار نفت به جیب تولید کننده منتقل شود باقی می ماند .به عبارتی ۱.‌۳ تریلیون دلار از جیب تولیدکنندگان به جیب مصرف‌کنندگان نفت منتقل شود. مثلاً یک فرد آمریکایی که در سال ۲۰۱۳ برای سوخت هزینه ای معادل متوسط ۳هزار دلار پرداخت می کرد ،اکنون هشتصد دلار کمتر هزینه می‌کند که این معادل افزایش ۲ درصد حقوق در آمریکاست.
گذشته از همه اینها این وضعیت، برندگان و بازندگانی دارد. به عبارتی همانگونه که عده ای از این وضعیت سود می برند عده ای نیز ضرر خواهند کرد .

پر واضح است که برندگان این عرصه کشور های صنعتی و پیشرفته و دارای اقتصاد و واردکنندگان بزرگ نفت مانند کشورهای حوزه یورو، هند، ژاپن و ترکیه هستند .چرا که پولی که قرار بود درکشور های فروشنده نفت هزینه شود در این کشورها که عبارتند از کشور های اروپایی و امریکا باقی می ماند و به وسیله ی مصرف‌کنندگان غربی هزینه می‌شود و این تولید ناخالص را افزایش میدهد.
سقوط قیمت نفت، تورم کم فعلی را باز هم کاهش خواهد داد و بانک های مرکزی اروپا با فراغ بیشتری به مقابله با رکود می پردازند .
در مقابل اما بازندگان این عرصه کشورهای تولیدکننده نفت هستند کشورهایی که اقتصادشان تنها متکی به نفت است و دارای اقتصاد تک محصولی هستند . زمانی که نفت گران است وضعیت اقتصادی نسبتاً خوب و زمانی که نفت روبه سقوط می رود وضعیت بد اقتصادی . کشورهایی مانند نیجریه ونزوئلا و… . یکی به فکر افزایش نرخ بهره و کم کردن ارزش پول خود افتاده، دیگری به ناتوانی در پرداخت بدهی‌های خود نزدیک‌تر شده .

در این میان اما کشور ما هم از گزند این واقع در امان نخواهد ماند. این اتفاقات در حالی بود که بودجه سال آینده با نفت ۷۰دلاری بسته شد. در چنین شرایطی استفاده از سایر پتانسیل های اقتصادی کشور ضروری به نظر می رسد و رهایی از اقتصاد متکی به نفت امر واجب می نماید. که البته بسیار سنجیده و درست است . چرا که اگر بخواهیم اقتصادی مقاوم و بدور از تلاتم داشته باشیم باید از سایر ظرفیت ها کشور نیز استفاده نماییم .
در شرایط حال حاضر که به هیچ وجه به نفع اقتصاد ایران نیست دولت می بایست به طور جدی در زمینه عدم اتکا به نفت بکوشد.خوب است که دولت تدبیر و امید با داشتن برنامه ای مدون همان گونه که قبل از بر سر کار آمدن شعار آن را سر می داد به اقتصاد ضعیف ایران نظم ببخشد و در زمینه جلوگیری از فساد اقتصادی و مبارزه با مفسدین و معرفی آنان به دستگاه قضا جدی تر عمل نماید.
در ابتدای شروع به کار خود دولت، برنامه‌های جدی برای خروج اقتصاد از وضعیت رکود فعلی را نیز ارائه کرده و نفس رکودزدایی از اقتصاد کشور، خود موجب رونق در فضای کسب‌وکار، تولید و تجارت و صادرات و واردات خواهد شد. اکنون زمان آن رسیده تا در کنار تبلیغات مستقیم در حوزه‌هایی نظیر خام‌فروشی، صرفه‌جویی، کالای ایرانی و …، بسترسازی به‌منظور عملیاتی نمودن این اهداف نیز در دستور کار قرار گیرد. همچنین در زمینه سروسامان دادن به فضای کسب و کار و رونق تولید به وسیله حمایت از تولید کنند با اجرای برنامه های مناسب و دست یافتنی و نظارت دقیق بر این عرصه در راه رونق اقتصادی قدم برداشت .
دولت می تواند با ایجاد نظم در شبکه های توزیع ، حامل‌های انرژی، زنجیره تأمین، ترانزیت، واردات‌ و صادرات، ظرفیت‌های تجاری، روان‌سازی تجارت قانونی و مبارزه با فساد اقتصادی و مالی و اداری از وابستگی به نفت اندکی رهایی یابد. انضباط مالی و اقتصادی مهمترین راه پیشگیری از فساد است و در این صورت است که دیگر تصمیمات فردی و دور زدن قانون اعمال نمی شود.
از جمله پتانسیل هایی که در کشور مان وجود دارد و همواره مورد بی مهری قرار گرفته است صنعت گردشگر ی است .خوب است که با دعوت از صاحب نظران این عرصه در جهت تدوین برنامه ای در خصوص مدیریت گردشگری در کشور اقدام نمود تا بتوان الگویی تازه و بی بدیل ایرانی اسلامی در این زمینه ارائه کرد .چه بسا کشورهایی که اقتصادشان متکی بر صنعت گردشگری است. می توان با تدوین برنامه ای با حفط ارزش های دینی و ملی به رونق صنعت توریسم اندیشید. هم گردشگری داخلی و هم گردشگری خارجی .که بعضاً می تواند موتور محرک اقتصاد کشور باشد.
دولت می تواند با بالابردن کیفیت محصولات تولید شده در داخل کشور چه توسط بخش خصوصی و چه توسط بخش دولتی و تعیین و تخصیص مشوق هایی برای بخش خصوصی و دعوت از سزمایه گذاران در زمینه های مختلف و متنوعی که پتانسیل آن در کشور موجود است همچنین درزمینه ی سرمایه گذاری و توسعه در حوزه های صنعت و کشاورزی و اصلاح سازو کار ها در حوزه ی بعضی از معافیت های مالیاتی و تعرفه های گمرکی در کنار به کار گیری هرچه بیشتر از بخش خصوصی و اجرای اصل ۴۴قانون اساسی قطعاً می تواند در زمینه کاهش اتکا به درآمدهای نفتی گام های موثری بردارد. این چیزی است که هم در برنامه های دولت بود و جمیع منتقدان نیز در ضرورت آن هم‌صدا هستند.
با این اوصاف ضروری است که در زمینه عدم اتکا به نفت اقدامات جدی توسط دولت صورت گیرد چرا که اقتصاد به قیمت نفت متکی است و قیمت نفت هم به مسائلی مانند تنش های سیاسی و تحولات خاورمیانه و یا ثبات یا عدم ثبات در کشور هایی که بیشترین سهم را در تولید و یا نفت داردن و امثالهم .
هرچند که با ادامه روند حاضر باید در انتظار تغییری بزرگ در این زمینه بود چرا که با پا به عرصه گذاردن نفت شیل آمریکا که در حال تبدیل شدن به رقیبی برای نفت عربستان است، نه تنها نوسانات قیمت نفت، بلکه نوسانات اقتصاد جهانی نیز کاهش خواهد یافت و کنترل قیمت نفت از دست گروه اوپک در خواهد آمد. که البته همه این موارد زنگ خطری برای کشورهای با اقتصاد متکی به نفت هستند از جمله ایران که در حال حاضر هم در تحریم قرار دارد و هم رکود تورمی دارد و هم قیمت ارزان نفت را تجربه می کند.

به امید آنکه هر چه زودتر شاهد انجام اقداماتی سازنده از طرف دولتمردان تدبیر و امید باشیم و هرچه زودتر شاهد شکوفایی اقتصاد کشور باشیم، اقتصادی که کمترین اتکا و کمترین تاثیر را در نوسانات قیمت نفت خواهد داشت. چراکه با وجود شرایط حال حاضر منطقه و جهان دست یافتن به این مهم ضروری به نظر می رسد.